Миний орон зай

2007-11-02 11:34:08

Баялаг хараал уу, ерөөл үү ?

Баялгийн хараал

“Баялгийн хараал” гэж нэрлэсэн хүчин зүйл байгалийн баялагтай орнуудыг дайрдаг гэсэн санааг Ж.Соросын санаачилгаар хэвлэсэн шилдэг эдийн засагчдын бүтээлийн товхимолд(“Escaping the resource curse” 2007) дурджээ. Байгалийн асар их баялагтай 36 улсыг судлаад 34 нь нэн ядуу байгаагаас тэд ийм дүгнэлт хийсэн байна. Монгол эрдэмтдийн дүгнэлтээс нэг их гажсангүйг түүх харуулна.1920 он. Сэцэн хан аймаг. Хөвчийн Жонон вангийн хошуу. “Балт минь сайн газарчлаарай. Газарчин Балтын зүтгэлээр алт олж чадвал Жонон вангийн хошуу байтугай Сэцэн хан аймаг даяараа, сохор гуйлгачин хүртэл баяжна” Хошуу ноён нь газарчин Балтыг алтны оросуудтай явуулахын өмнө ийн захив. Энэ бол “Төөрсөөр төрөлдөө” кинонд бууж үлдсэн баримт.1972 он. Эрдэнэт үйлдвэрийг оросуудтай хамтарч ашиглахын өмнө МАХН-ын Улс төрийн Товчооноос “Дэлхийд аравт орох энэ үйлдвэр ашиглалтанд ороод бид коммунизмд орж, хутга тавилгүй мах иднэ” гэж сурталдав. Ядаж Эрдэнэт хот гайхахаар хөгжилд хүрсэнгүй.1996 он. Тамсаг булаг. Ерөнхийлөгч П.Очирбат шинэхэн дээлэндээ тос нялж шоудангаа “Хай, ингээд монголчууд баяживаа” гэж тунхаглав. Тамсагаас холгүй Матад сумын төв гэж яайжийсан хэдэн байшинтай хүнгүй сум байна. Нефтийг нь хятад руу зөөсөөр л... Үе үеийн ноёдууд ингэж ухуулж байгаад гадныханд ашигт малтмалаа өгч байсан ч ард түмэнд юу ч нялзаж байсангүй. Өчнөөн уурхай баялаг байгаад иргэдийнх нь 65 хувь ядуу байгаа нь үүний илрэл биш үү? Цөөн тооны дарга нар л хагартлаа баяжаад, баялаг минь гадагшаа урсдаг нь жам болов. Бороо Гоулд, Цайрт минерал, Нарийн сухайт бүгд энэ жишгээс гажсангүй. Одоо Оюу толгой, Таван толгой дахь асар их өмнөх баялгуудын араас оруулахаар яаруулж байна.             Газрын баялгаас алт, мөнгөнөөс илүүтэй эрчим хүчний түүхий эдийг чухалчлан үзэж байна. Нефть, нүүрс бол газрын баялаг гэхээсээ эрчим хүчний эх үүсвэр юм.

Эрчим хүчний хямралууд

Дэлхийн эрчим хүчний 38 хувийг хангаж буй нефть 40 жилийн дуусах гэж байна. Эрчим хүчний 5 томоохон хямрал тохиолдсон нь бүгд нефтьтэй холбоотой. Хоёр удаагийн хямрал нь Ирактай холбоотой гарчээ. 1990 онд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Ж.Бейкер монголд айлчилж байтал Иракууд Кувейт руу дайран орох нь тэр. Ж.Бейкер айлчлалаа зогсоон санд мэнд буцсан бөгөөд нефтийн гуравдахь том хямрал ийнхүү эхэлжээ. Венесуэль(нөөцөөрөө 6-рт ордог) зэрэг нефтийн ихээхэн нөөцтэй орнуудад авторитар дэглэм тогтсон нь хямралыг гааруулж, урьдчилан төлөвлөх боломжгүй нөхцлийг бий болгож байна. Хятад, Энэтхэг зэрэг улсуудад эдийн засгийн өсөлт гарч байгааг дагалдан эрчим хүчний хэрэгцээ нь өссөөр байна. ХХ зуунд өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээтэй зэрэгцээд нефтийн том ордуудад илэрч байсан тул харьцангуй тайван байлаа. ХХI зуунд нефтийн том орд илрэх найдлага тун бага болсон учраас асуудал хурцдах төлөвтэй болов.

Ирээдүйн түлш

Нефть дуусчихаар амьдрал зогсчих юм шиг сэтгэх хэрэггүй. Нүүрс гэж эн тэргүүний орлогч байгаа юмсанж. Аль 1923 онд Германы эрдэмтэд Фишер, Тропш нарын туршилтаар нүүрснээс шингэн түлш гаргаж авч болох нь нотлогдсон байна. Хямд, хялбар энэ технологийг Гитлер онцгой анхаарч, дайны үед Германы хуягт танкууд жилд 3 сая тонн ийм төрлийн түлш хэрэглэжээ. Тэр үед Японд ч CTL -хэрэглэж байв. “АНУ-д В-52 стратегийн бөмбөгдөгч онгоц нүүрснээс гаргаж авсан шингэн түлш (CTL) хэрэглэх туршилтыг амжилттай хийлээ” гэсэн мэдээ цацагдсанаар нүүрс стратегийн бараа болов. Пентагон 2016 он гэхэд америкийн нисэх хүчний онгоцнуудын 50 хувийг ийм төрлийн түлшээр ажиллуулах зорилт тавьжээ. 2008 он гэхэд Пентагон 378 сая литр CTL үйлдвэрлэхээр шамдаж байна. CTL нь дизель түлшнээс 4 дахин хямд юм. Нүүрс л хамгийн найдвартай эх үүсвэр боллоо. Гэтэл монголд “арван жилийн дараа нүүрс үнс болох юм” гэсэн мунхруулга ид хүчээ авч байдаг.

Их гүрнүүд ба эрчим хүчний стратеги

            Их гүрнүүд эрчим хүчний нөөцийн асуудалд туйлын ултай, хашир хандаж байна. АНУ гэхэд өөрийн нутаг дээр байгаа нефть, нүүрсний ордуудыг бараг ашиглахгүй байгаа. Тэд зайлшгүй ирэх “хар өдрүүдэд” баялгаа нөөцөлж байна. Өмнөд хөрш маань нүүрснийхээ нөөцөөр дэлхийд гайхагддаг ч ашиглах гэж яарахгүй байна. Монголд сул шахуу үнээр авчих асар их нүүрс байхад яарах юун. Хойд хилийн цаана Тувад Элээтийн орд, Саха-д Эльгиний орд гэж Тавантолгойгоос дутахааргүй ордууд нээгдсэн ч “үнс болчихоос өмнө зараад авъя” гэж яарахгүй л байна. Оросууд маш их хэмжээний коксждог нүүрс, Ж маркийн ховор чанар бүхий нүүрстэй эдгээр ордыг 2012 оноос л ашиглая гэж шийджээ. Тэд яагаад алгуурлана вэ?             Дэлхийн дайнууд урьд өмнө нь материал баялгийн хомсдол, үзэл суртлын ялгаа, эдийн засгийн хямрал зэргээс үүдэж байсан. Одоо бол эрчим хүчний хэрэгцээнээс үүдэж л дайн гарах нөхцөл үүсээд байна. Эрчим хүчний найдвартай эх үүсвэр, нөөцийг эзэмшсэн технологи, эдийн засаг, цэргийн хүчин чадал бүхий улсууд л санаачлагыг атгах болно.            Үүнийг алсаас харж, тооцож байгаа их гүрнүүд стратегиа хэрэгжүүлж эхэлжээ. Америкчууд бусдаас түрүүлж хөдөлсөн байна. Иран – Иракийн дайны үеэс Саддам Хусейнд дэмжлэг үзүүлж түүний дарангуйлагч болох замыг засаж байгаад Том Бушийн үеэс Саддамыг “хадны мангаа” болгож харагдуулсаар Бага Бушийн үед “нугаслаж” улмаар Иракийн нефтийг(нөөцөөрөө дэлхийд 3-т орж буй) хянах боломжийг олж авчээ. Үүгээр ч зогсохгүй Оросын нутаг дээрхээс бусад нефть дамжуулах хоолойнуудыг америкчууд хяналтандаа авч чадлаа. АНУ бодлогоо дэлхийд тулгаж чадаад байгаагийн хүч нь энэ.ОХУ гэхэд нефть олборлолтоороо 7-рт ордог чамлахааргүй нөөцтэй ч баялгаа үр дүнтэй ашиглах үүднээс хүчин чадал, нөөц боломжоо нэгтгэж төвлөрүүлж чадлаа. Тэд 1993 онд байгуулагдсан Газпром Хувьцаат компанийн төрийн мэдлийн хувьцааг 51 хувьд хүргэж, төрөөс гадаад, дотоод бодлогоор дэмжисний үр дүнд өөрийн хөрөнгөний хэмжээгээр Микрософтоос давж гарсан том компани болгожээ. Газпромд 432 мянган хүн ажиллаж байгаа бөгөөд төрийн мэдлээс гадуурх хувьцаа эзэмшигчдийн тоо 500 мянгад хүрээд байна. Ажиллагсдын дундаж цалин 15 мянган доллар. В.Путин сонгуульт хугацаагаа дуусгамагц Газпромын Ерөнхий захирал болохоор бэлтгэж байгаа нь санамсаргүй хэрэг биш. Улс орны эдийн засгийн 40 хувийг дангаараа эзэлж байгаа компанийг удирдана гэдэг Оросыг удирдсаар байна аа л гэсэн үг. Оросууд Путиныг гуравдахиа сонгох хүслээ ийм замаар биелүүлж байх шиг. Тэд АНУ-ыг сөрөх холбоотноороо Европыг сонгож Германы канцляр асан Г.Шрейдерийг компанийхаа зөвлөхөөр авчээ.Урд хөрш нефть багатай болохоор нүүрсэнд ач холбогдол өгч байна. “Триллион юань буюу 128 тэрбум долларыг CTL үйлдвэрлэхэд зориулахаар боллоо” гэж Үндэсний Хөгжил, Шинэчлэлийн хорооноос мэдээллээ. Төслийн зорилго нь 2020 он гэхэд 30 сая тонн CTL, 20 сая тонн DME(диметилийн эфир) гэсэн түлшнүүдийг нүүрснээс гаргаж авахад орших юм. Энэ зорилгоор аж үйлдвэрийн 7 районд нүүрснээс шатахуун гаргах том хэмжээний үйлдвэрүүд барих болно. Шинжаанд барих үйлдвэр нь 10 сая тонн CTL гаргах бол Өвөрмонгол дахь үйлдвэр 10 сая тонн метанол гаргах чадвартай юм байна. Мөн Өвөрмонголд 5 сая юаны зардлаар зүүн хойд муж Ляонин руу хоолой татаж байгаа бөгөөд түүгээр шингэн түлшээ зөөвөрлөх гэнэ. 2006 оны 7 сард Хятадын Засгийн газар нүүрснээс жилд 3 саяаас доош тонн шингэн түлш гаргаж авах үйлдвэрт зөвшөөрөл өгөхгүй гэж мэдэгдэв. Хятадын ЗГ нүүрсний салбар дахь бүх боломж, хүчийг нэгтгэж Шинхуа хэмээх компанийг байгуулсан нь Оросын жишгийг дагасан хэрэг. Шинхуа нь байгуулагдсан даруйдаа дэлхийн нүүрсний “мангас” гэгдэх АНУ-ын Peabody –той зиндаархаж байна.Хятад дэлхийд хамгийн томд орох армитай ч АНУ-ын БХЯ-ны үнэлгээгээр байлдах чадвар султай орон ажээ. Учир нь хятадын нефтийн нөөц 2 сарын хэрэглээг хангах төдий юм. Ийм нөхцөлд дайнд орвол 2 сар болоод бүх зэвсэг техник нь зогсоход хүрнэ. Нефтээр тасралтгүй хангах боломжийг нь АНУ хаачихсан. Тэдний мэдэлд бүх нефть дамжуулах хоолой байгаа шүү дээ.Эрчим хүчний нөөц гэдэг ийм хүчтэй. Энэ бол стратегийн зэвсэг. Уго Чавес их гүрнүүдтэй мөчөөрхөн цор цор хийгээд яваагийн тулгуур нь дэлхийд 7-д орох(Орос, АНУ-аас ч их) нефтийн нөөц нь юм.

Стратегийн ордуудад стратеги дутагдаж байна

Стратегийн орд газруудын жагсаалтанд Таван толгой хамгийн түрүүнд багтжээ. Гэтэл уг ордыг эзэмших асуудлаар байгуулах гэрээ, ашиглах төлөвлөгөө зэргээс нь ямар ч стратеги үнэртэхгүй байна. “14:36:50 гэсэн харьцаагаар хувьцааг хуваана” гээд үүнийгээ маш мэргэн шийдэл гэх маягийн сурталчилгаа нэвт явлаа. Үнэндээ бол бизнесийн ашиг орлогын хувьд ч, улс төр, тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлын хувьд ч, үндэстний эрх ашгийн хувьд ямар ч ашиггүй, алсын хараагүй, ямар ч стратегигүй шийдэл юм. 36 хувийг авах компанийг олон улсын нээлттэй тендер зарлаж тодруулна гэжээ. Энэ тендерт ялах компани тодорчихсон. Хятадын нүүрсний салбарыг атгагч Шинхуа хэмээх төрийн өмчит, аварга компани. Тендерийн нөхцлийг тэдэнд тохируулж зарлахаар монголын төрийн түшээд тохирсон гэх агаад хятадууд “урьдчилгаа” мөнгөө тарааж түүгээр нь монголчуудын тархийг угаах ажиллагаа явагдаж буй. Хятадууд 36 хувьтай болсноор сэтгэл ханахгүй, үлдэж буй 14 хувьд санаархах нь ойлгомжтой. Манай 14 олигархид нүүрс ухаад амьдрах чин хүсэл үгүй тул гэрээ байгуулсны маргааш л Шинхуагийн захирлын өрөөнд өөрт ногдох хувиа зарах талаар ярьж суух болно. Ингээд хятадууд 50 хувийн эрх мэдлээ даруй тогтоож авна. Монголын төр 50 хувийг эзэмшдэг юм гэхэд өөртэй нь эн тэнцүү эрх мэдэлтэй нөгөө талаа хянаж, жолоодож чадах уу? Төрийн мэдлийн “Эрдэнэс Монголиа” компанийн удирдлага хятадуудын цутгах авилга, хээл хахууль, зусардлагыг тэвчээд өнгөрч чадах болов уу ?

Бизнесийн алтан дүрэм - 51 хувьтай нь эрх барьдаг юм. Улсын стратегийн нөөц баялаг харийнхны бүрэн хяналтанд орчихоор эдийн засгийн тусгаар тогтнол юу болох вэ? Үүнээс улбаалаад улс төр маань хаашаа чиглэх вэ? Тэр цагт монгол үндэстний эрх ашгийн талаар дуугарах боломж олдох болов уу?

Хамгийн гол аюул. Маш их мөнгө (250-300 тэрбум доллар) учраас ардчилал шууд няцлагдана. Сонгууль мөнгөөр шийдэгдэж, ард түмний бус гадныхны эрх ашгийг дээдлэх хүмүүст эрх мэдэл шилжинэ. Тэд бүх сонгуулийг хятадуудын мөнгөөр шийдвэрлэдэг болно. Бүх улс төрчдийг нь худалдаад авсан ч хүрэлцэх мөнгө болохоор сөрөг хүчин байхгүй болж мөнгөний дарангуйлал тогтоно. Брунейн султан гэх ойгүй баян хүн бол эх орныхоо баялгийг Англичуудад(British Petroleum) эзэмшүүлж, хувь эзэмших замаар эрх мэдэл, баялагт хүрсэн хүн бөлгөө. Ардчилсан улс гэгдэх Англи өөрийнхөө эрх ашгийн төлөө бусад ард түмний эрх ашиг, тусгаар тогтнолыг нулимж чаддаг байхад Хятад яах нь дэндүү ойлгомжтой.Тэгэхээр стратегийн асуудал маань 14 хувийг өгөх үү, байх уу биш, тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, ардчилал монголд байх уу, үгүй юу болоод байна.

Балт шиг хоосон хоцрохгүй юмсан

Газарчин Балт алттай газрыг заагаад амар сайхан амьдралд хүрсэнгүй. Ноёдод адлагдан ууланд гарч, урвагчдын гайгаар мөглөнд сууж, гэр бүл, сайн сайхан бүхнээ алдан улмаар алагдана. “Таван толгойг бидэнд өгчихвөл бүгдээрээ баяжина, үгүй бол үнс болно шүү” гээд байгаа хүмүүс ард олныг Балтын араас явуулах гэж байгаа. Уг нь арван дөрвөн эрхэм бол нүүрс үнс болохгүйг, түүнээс шингэн түлш гаргадгийг сайн мэдэж байгаа, маш өндөр боловсролтой хүмүүс. Ингэхэд үнс болохоос өөр боломж байхгүй юм уу? Байгаа зөндөө бий. Олох мөнгөндөө урьдчилж согтчихоод, яарч байгаа улс төрчид л яаруулж байгаад бушуухан гэрээгээ хийгээд авахаас өөрийг хүсэхгүй. “Монголчуудад уурхай барих мөнгө байхгүй гэнэ. Ухаад урагшаа зөөгөөд байя л гэнэ” Хэний эрх ашиг гэдэг нь ойлгомжтой. Монголчуудынх л лав биш.Нүүрсийг ухаад зөөснөөс шингэн түлш болговол жинхэнэ стратегийн орд гэдэг утгандаа дүйх бус уу? Хөрөнгө мөнгө байхгүй гэдэг асуудал биш. Үнэн хэрэгтээ бол нэгэнт бодитойгоор байгаа, нөөц нь тогтоогдчихсон ордыг хөндлөнгийн шинжээчдээр үнэлүүлээд, тэрүүгээрээ дэлхийн хөрөнгийн биржүүд дээрээс мөнгө босгох боломж байгаа шүү дээ. Бид нар анх удаа нүүрс ухах гэж байгаа биш. Өчнөөн л нүүрсний уурхай, хангалттай туршлага байна. Шаардлагатай хөрөнгө нь босоод ирэхээр олон улсын шилмэл мэргэжилтнүүдийг хөлслөөд ажиллуулж болно. Оросууд германы канцлярыг хөлсөлж болоод байгаа биз дээ. Технологи, ноу хау, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг худалдаж авах нь эх орноо харийнханд худалдахаас илүү хялбар, нэр төртэй хэрэг.            Нүүрсээ зарлаа гэхэд өртөг шингээж баяжуулаад, ангилаад худалдвал нэмүү өртөг нь монголд л үлдэнэ. Гэх мэтээр тал бүрээс нь бодъё, хэлцэе. Яарах хэрэг юу байна. Нүүрс үнс болох цаг хэзээ ч ирэхгүй.             Ямар ч тохиолдолд монголын ард түмэнд ашигтай гэрээг л байгуулах хэрэгтэй. Ирээдүйд бий болох нөхцөл байдлыг, үндэсний эрх ашигт нийцүүлэн тооцож байж л Балт шиг юу ч үгүй үлдэх, үндэстнээрээ үгүй болох бодит аюулыг зайлуулна.
   Баялагаа эхэнд дурдсан шиг хараал, ерөөл болгох уу эсвэл хөгжлийг хурдасгах технологи болгох уу гэдэг салаа зам дээр тулж ирлээ. Арван дөрвөн монголын үйл хөдлөлийг ард түмэн анхааралтай харж, хүлээж байна. Зөв шийдвэр гаргаж ардын баатар болох уу, амиа хичээж амьдралынхаа туршид хараал хүртэх нь үү өөрсдөө шийдэх бас нэгэн салаа зам дээр иржээ.

Т Т = T T

2007-11-02 11:18:43

Архи зарах нь алсын хараа биш

Супер баян, супер ядуус

“Forbes” сэтгүүл өнгөрсөн долоо хоногт дэлхийн хамгийн баян хүнээр Ìексикийн иргэн Карлос Слимийг тодруулжээ. 59 тэрбум ам.долларын хөрөнгөтэй энэ хүний эх оронд нь иргэдийн 60 хувь нь өдөрт тав хүрэхгүй ам.долларын орлоготой, үгээгүй ядуу амьдарч байна. 107 сая хүнтэй Мексикийн нийт баялгийг ердөө 38-хан гэр бүл хянаж зохицуулж байгаа ажээ. Тэгвэл 2,4 сая хүнтэй монголчууд бидний 65 хувь нь өдөрт хоёр ам.доллар хүрэхгүй орлоготой амьдарч байгаа бөгөөд нийт баялаг маань 14 гэр бүлийн хяналтад орох цаг айсуй.

Даяаршлын давалгаанд жижиг улсууд л сүйрнэ

Гаднын хөрөнгө оруулалтыг шүтэх, даяаршлыг таашаах үзэл үеэ өнгөрөөж байна. Үндэстнүүдийн эрх ашиг гэõ зүйл л бодитойгоор байхаас найрсгаар хувааж идэх, ахан дүүсээр хамтран амьдрах боломжгүйг практик нотолсоор байна.Европын холбоо гэхэд л гадаадынхны хяналтад орсон хөрөнгө оруулалтыг хязгаарлахыг хүсч байна. Тэд Орос, Хятад, Арабын ертөнцийн хөрөнгө оруулалтаас айж байгаа аж. Эдгээр бүс нутгийн төрийн хяналттай компаниуд улс төрийн зорилгоор Европын том аж ахуйнуудын хувьцааг авч байгаа юм.Ирэх намраас АНУ гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хянахад Тагнуулын òөв ãазрыг оролцуулдаг байх хууль гаргаж хэрэгжүүлнэ гэжээ. АНУ-ын Хөрөнгө оруулалтын Комисс хөрөнгө оруулагчдын саналыг авч үзэхдээ хувийн компанийнхыг 30-45, төрийн оролцоотой компанийнхыг 75 хонîгийн дотор хянахаар болгож, хугацааг нь уртасгалаа. ОХУ ч иймэрхүү арга хэмжээ авч байна. Тус улс стратегийн гэж нэрлэгдэх 39 салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хязгаарласан хуулийн төслийг саяхан Төрийн Думд өргөн барьжээ.Хэт их гүрнүүд хүртэл гаднын хөрөнгө оруулалтаас эмээж байхад Ìонголдоо хэдэн түшмэлд авилга өгч тендерт ялахаас өөр ид шидгүй компаниуд даярøлын давалгааг сөрөөд улсаа мандуулаад явах нь юу л бол. Таван толгойг эзэмших гээд шүлсээ залгиад байгаа компаниуд ядаж л зах зээлийн бодитой өрсөлдөөнд орж, ялж үзээгүй аж ахуй эрхлэгчид шүү дээ. Дандаа төрөөр дэмжүүлж, авилгаар ажлаа амжуулж байсан хүмүүс хатуу ширүүн өрсөлдөөниййг давж чадахгүй нь бүр одоо ч тодорхой. Ашигт малтмалын хамгийн муу хуультай, төрийн түшмэдүүдэд нь үндэстнээ гэх дархлаа байхгүй манай мэт улсад стратегийн орд газрыг нь эзэмших замаар ноёрхлоо тогтоîх хүсэл хэнд ч төрнө шүү дээ.Хойд хөршийн уул уурхайн нэр хүндтэй хэвлэл “Российский уголь”(2007 № 2 Игорь Панкратенко “Бои за уголь Таван Толгоя”) сэтгүүл “Таван толгойн ордыг эзэмших, ашиглах компани нь эцсийн дүндээ Õятадын төрийн өмчит “Shenhua” корпорац байх болно” гэж дүгнэж байна. Тэд өрсөлдөгчдийнхөө талаар үндэслэл бүхий судалгаа явуулдаг. Энэ мэдээллийг нотлох өөр нэг сурвалж бол АНУ-ын нүүрсний аварга компани “Peabody”-ийн “Shenhua”–тай байгуулсан стратегийн түншлэлийн гэрээ юм. Нүүрсний салбарт эхний хоёрт орох аваргууд тэврэлдэн золгож байгаа нь зах зээлээ найрсгаар хуваасан гэсэн үг. Бүр тодорхой хэлбэл, Таван толгойд хяналтаа тогтоох эрхийг “Shenhua” –д найр тавьжээ.Ойрмогхоноос “Бороо гоулд” уурхайд хятад хэлний орчуулагч авна” гэсэн зар сонин бүрийн хуудаснаа тодрохыг уншигч олон анзаарсан байх аа. Ерөнхийлөгч асан П.Очирбатын гайхуулж байсан Тамсагийн нефтийн ордыг хятадуудад сэм өгсөн шиг үйл явц Бороогийн алтны уурхай дээр давтагдах гэж байгаа болов уу. Татвар төлөх дөхөөд ирэхээр зарчихаад зугтах санаа ч байж болно. Оюу толгойд õî¸ð ìÿíãàí хятад ажилчèí зориулан байр бэлтгэж байгаа тухай мэдээлэл цацагдлаа. Гадна, дотныí мэргэжилтнүүдийн санал нэгтэйгээр хийж буй дүгнэлт бол олигархиудын гадныíханд зарна гээд байгаа 36 хувийг тендерт ялж авах компани нь дээрх “Shenhua” корпорац байх ажээ. Тэднийг тендерт ялж гэрээ байгуулмагц 11 олигархи өөрт ногдох хувиудаа үнэлж зарахаар тохиролцсîн бөгөөд энэ мэдээллийг тэдний зүгээс огтхон ч няцаахгүй байгаа билээ. Архиа аргалж, хуурч, хууль зөрчин байж зарахыгаа “алсын хараатай амьдарч байна“ гэж үздэг хүмүүст ашигт малтмалаар ард түмнээ тэжээх алсын хараа дутна.

“Алсын хараатай” удирдагчид маань юу хийж байна вэ

Наадмын өмнөхөн Туул голд загас олноороо үхэж үрэгдэв. Ерөнхийлөгч 40, 50 сайд дарга нарыг дагуулж сүр бадруулан голын эргээр алхах мэдээ бүх сувгаар цацагдлаа. Уг нь голоос километр хүрэхгүй зайд суугаа дүүргийн засаг дарга нь арьс, шир угаадаг, хятад эзэдтэй үйлдвэрүүдийг хянаж чадаагүйгээс л ийм хэрэг мандчихсан юм. БОЯ нь ажлаа мэддэг, Çасаг дарга нь хуулиа биелүүлдэг бол ширхэг жараахай ч үхэхгүй байсан.Голын хэдэн загасыг нь байтугай хоёр сая иргэнийг нь “боомилж алах” гэрээг албатууд нь төлөвлөчихөөд байхад Үндэсний àюулгүй байдлын çөвлөл нь зөвшөөрөөд гаргачихаж байх юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийг толгойлдог.Өнгөрсөн 17 жилд бид юу хожив. Хятадын түүхий эдийн бааз л боллоо. Дэлхийн түүхий ноолуурын 30 хувийг гаргаж буй монгол ноолуураа ямаанаас нь салгасан болоод л хятадуудад тушаана. “Буян” Жагаа гэх “хөдөлмөрч” цолтой эр миний мэдэхийн л энэ тухай 17 жил хашгирлаа. Үйлдвэр,õудалдааны сайд ч боллоо, Ерөнхийлөгчид ч нэр дэвшлээ. Яриад л явдаг, хийж байгаа юм нь харагдахгүй. Тэр биднийг гахай зөөгөөд наймаа хийгээд явж байхад л ÿпончуудаас олон сая àì.доллар зээлж, үйлдвэр байгуулаад, эцсийн бүтээгдэхүүн гаргаад алаад өгөх юм ярьдаг байсан. Ярьснаа хийчихсэн бол өдийд үндэсний тэрбумтан хөрөнгөтөн болчихоор хугацаа өнгөрөв. Өнөөдөр ч өмнөхөө ярьсаар л сууна. Ноолуур нь Õятад руу гардгаараа л гарна.Ноолуур гэлтгүй зам, барилга, хүнс, жижиг бараа, уул уурхай, аялал жуулчлал гээд бүх бизнес гадныíхны хяналтад орлоо. “Алсын хараатай” удирдагчдын минь ачаар энэ бүхэн явагдсан. 17 жил идээд цадаагүй тэд одоо монголчуудыг олон зуун жил тэжээх их баялгийг мөн л гадныíханд тушаахаар яарч, хөөрцөглөж байна. Хамгийн тод жишээ нь, олны хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцèéã нь тогтоосон Таван толгойн ордыг дандаа эрх мэдэлтнүүд, албан тушаалтнууд авчихсан явдал биш үү.“Peabody Energy” компани “Shenhua group”-тэй Зүүн хойд Ази, Монголын асуудлыг шийдэх стратегийн түншлэлийн гэрээ байгуулаад явж байхад удирдагчдын “алсын хараа” ажигласангүй. Бидний асуудлыг бидний оролцоогүйгээр хятадуудтай ярьж шийдэж байна гэдэг удирдагчдын маань “дэндүү сайн” ажилладгийн үр дүн байх даа. Бутан гэж жижигхэн улсын хаан даяàрøлалаар халхавчлан дайрах том загаснуудад залгиулахгүй байх бодлого боловсруулж, үндэстнээ гамшгаас хамгаалж, барууныхныг “сааж” чадаад байхад “дэлхийн талыг эзэлж явсан” гэж гайхуулахаас цаашгүй Ìонголын удирдагчид зөвхөн өөрсдийн амийг хоохойлох, гэр бүлийнхээ эрх ашгийг дээдлэх сэтгэлээр улсынхаа ирээдүй, ард иргэдийнхээ хувь заяанд хандаж байна.

Таван òолгой = Тусгаар òогтнол

Нүүрс стратегийн бараа болчихоод байгаа талаар дээр доргүй анхааруулж байгаа ч энэ баялагтаа стратегигүй хандаж байна. Бороогийн алтыг ард түмэндээ юу ч оногдохгүй байхаар тооцоолж гадныíханд худалдчихсан хүмүүс өнөөдөр УИХ-д суучихаад, төр барих нэрээр Таван толгойн ордыг ахин наймаацах гэж яарч байна.“Энержи ресурс” консорциумтай гэрээ байгуулахаар Ñангийн яамны оруулсан саналыг иргэний хөдөлгөөнүүдийн шаардлага, АН-ын УИХ дахь зөвлөлийн саналаар хойшлуулж, ирэх намрын чуулганаар хэлэлцэх шийдвэр гаргасан гэж сонгогчид ойлгож байсан билээ. Монголын бүх иргэíийг 250 жил тэжээх, нөөц нь 1,2 триллион доллараар үнэлэгдэж байгаа их баялгийг хэнд эзэмшүүлэх асуудлыг хөндөх гэрээ тул тулхтай хандах, тал бүрээс нь шинжлэх үүднээс ийм шийдвэр гаргасан гэж олон нийт ойлгож байсан.Таван толгойг ашиглах ганцхан л “алсын хараатай” арга бий гэж үү.УИХ-ын гишүүн З.Энхболд “Засгийн газар ганцхан хувилбар оруулж ирчихээд зүтгүүлээд байна. Уг нь орд газрыг ашиглах санхүү, хөрөнгө оруулалтын 36 арга байдаг. Хамгийн мууг нь та нар оруулж ирлээ” гэж мэдэгдлээ.УИХ-ын гишүүн А.Мурат, Б.Батбаатар нар Таван толгойн ордыг улсын нөөцөд авах тухай хууль санаачилсан. À.Мурат, Á.Батбаатар хоёр 36-ãèéн хувилбарын нэгийг л санал болгосон. “Энержи ресурс”-èéнхан “А.Мурат Увсад уурхай ажиллуулдаг, т¿¿нийг нь хурааж авъя” гэж тэнэгтэв. À.Муратын уурхай түүний гэр бүлийг ч тэжээж хүчрэх юм уу бүү мэд. Таван толгой бол монголчуудыг 250 жил тэжээх нөөцтэй нь тогтоогдсон. Тэмээг шумуултай харьцуулах хэрэггүй, стратегийн ордыг байдаг л нэг уурхайтай хутгах шаардлагагүй. Миний хэлэх гээд байгаа гол зүйл бол Таван òолгой бол Тусгаар òогтнол. Энэ зуунд бидний амьдрах, оршин тогтнох стратеги. Стратегийн орд мөн л юм бол стратегитэй хандъя, тусгаар тогтнолын баталгаа, нийт иргэдийн амин зуулга гэдэг талаас нь хандъя гэж л бид уриалсан. 250 жилийнхээ амьжиргааг шийдэх гэж байгаа ард түмэнд яарах, бажгадах шаардлага юу байгаа юм бэ.

“Энержи ресурс”-ийнхэнд итгэх арга байхгүй

1988 оны Монгол-Оросын хамтарсан нөөцийн комиссын åñä¿ãýýр тогтоолоор Таван толгойн орд газарт буй нүүрсний хэмжээг эцэслэн тогтоож, үүнийг холбогдох яам нь баталж, улсын нөөцийн бүртгэлд оруулжээ. Татвар төлөгчдийн 40 тэрбум төгрөгèéí хөрөнгөөр илэрсэн нөөцөөрөө дэлхийд 15-д орж буй орд. Гэтэл нөөц нь ийнхүү баталгаатай тогтоогдчихсон ордод “хайгуул” хийх лицензийг 1999, 2002 онд “Энержи ресурс” ХХК-д олгосон байх юм. Орос, Ìонголын хайгуулчид олоод тогтоогоод батаëчихсан нөөц газарт тэд юу хайсан болж таарах вэ.Дээр нь 2001 оноос хойш лицензийн төлбөр төлсөн компаниудын жагсаалтад “Энержи ресурс” гэсэн нэр огт байхгүй байна. Хуулиараа бол лицензийн төлбөрийг жилээр тооцож, урьдчилж төлсөн байх учиртай. Дараагийн нэг эргэлзээтэй зүйл нь Энержи ресурс ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Т.Цогт гэгчийн 2005 оны àðâàííýãäóãààð сарын 21-ний өдрийн “Өнөөдөр” сонинд өгсөн ярилцлага. Тэрээр “манай компани дөнгөж сая байгуулагдаад үйл ажиллагаа жигдрээгүй байна” гэжээ. Байгуулагдаагүй компанид лиценз олгосон байв уу. Ýсвэл лицензийн төлбөр, татвар шимтгэлээ төлөлгүй хууль зөрчиж өдий хүрэв үү зэрэг маш олон хууль зөрчсөн үйлдýë нь илэрсээр байгаагаас тэдний орд газрыг эзэмших эрх гэдэг зүйлд итгэх арга алга.“Энержи ресурс”-т багтдаг 14 компанийг 11 хүн эзэмшиж байна. Ã.Батхүү, Áàòæ.Батбаяр, Ò.Бадамжунай, Сү.Батболд, ×.Ганзориг, Ä.Идэвхтэн, Ï.Очирбат, Æ.Оджаргал, Æ.Оюунгэрэл, Ö.Цэнгэл, Ì.Энхсайхан. Тэднээс Сү.Батболд, Батж.Батбаяр, Ò.Бадамжунай нар тус бүр õî¸ð компанийг эзэмшиж байгаа юм. Эíý хүмүүсийн өмнө хийсэн ажлуудаас нь үүдээд тэдэнд итгэх ямар ч боломж гарахгүй байгаа юм. Хэн нь юу хийснийг тоочъё.- Сү.Батболд. МАХН-аас нэр дэвшин сонгогдсон. Хоёр удаа төрийн сайдын алба хашсан. Олон нүглээс нь томхныг äóðäúÿ. 540 сая àì.долларын нөөц бүхий “Бороо гоулд” уурхайгаас монголчууд нэг ч àì.доллар авахгүй байх гэрээ хэлцлийг санаачилж, хийлгэсэн хүн нь өөр хэн ч биш, Сү.Батболд шүү дээ. Тэрээр жил бүр òàâàí õóâийн ногдол ашиг “Centerra Gold” компаниас авдаг бөгөөд уурхайг зараад авсан 35 сая ам.доллараасаа улсад татвар огт төлөөгүй байна.Хуулиараа явсан бол “Бороо Гоулд” уурхайгаас улсын төсөвт өнгөрсөн жилүүдэд дор хаяж 200 сая àì.доллар татвараар орох байсныг тэр залгисан. Байгуулсан гэрээгээ хүртэл зөрчжээ. Гэрээгээрээ бол Бороогийн уурхай ашиглалтад ороод жилдээ õî¸ð тонн хүртэл алт ашиглах, эхний таван жилдээ татвар төлөх ёсгүй байжээ. Гэтэл гэрээ байгуулмагц эхний жилдээ л 8,3 тонн алт ямар ч татваргүйгээр ухаж гаргасан нь татвар төлөхгүй жилүүддээ багтааж хамаг алтыг маань авч гарах гэсэн санаархал гэхээс өөр тайлбар олдохгүй. Тэдний гэрээгээр тогтоосон хэмжээгээ зөрчсөн үйлдэлд нь хариуцлага тооцож, бүх татварыг нөхөн төлүүлэх ёстой. Тэдэнд хууль зөрчих боломжийг гаргаж өгч, үүнийхээ төлөө ихээхэн хэмжээний шан харамж авсан хүн нь Сү.Батболд. Зөвхөн улсын мөнгөөр хайгуул õèéсэн ордуудыг цөлмөхөд мэргэжсэн энэ хүний дараагийн зоог нь Таван толгой болоод байхад түүнд итгэж болох уу.- Үйлдвэр,õудалдааны сайд асан Ч.Ганзориг, Øадар сайд М.Энхсайхан нарын “Майн инфо” ХХК нь мөн л олны хөрөнгөөр нөөцийг нь тогтоосон орд болох “Цайрт минералз” уурхайг хуйвалдааны замаар гартаа оруулсан нь одоо хэн бүхэнд тодорхой болсон. М.Энхсайхан Үндэсний шинэ намын хурал дээр “Бид бүр олон хятадыг оруулж ирэх хэрэгтэй. Нэг монгол хүнд арван хятад оногдож байвал сая сэтгэл амарч болно” гэж албан ёсоор мэдэгджээ. Энэ үгс нь сонины шарлаж амжаагүй хуудсуудàд тодхон бий. Өөрийгөө “¯ндэсний үзэлтэн” гэж зарладаг энэ хүн аль үндэстний төлөөх үзэлтэн болохоо үйл ажиллагаа, үг хэлээрээ нотоëсоор байна. М.Энхсайхан, Ч.Ганзориг, АМХЭГ-ын дарга асан Ä.Жаргалсайхан нарын хамтран эзэмшдэг “Майн инфо” ХХК нь “Цайрт минералз” уурхайг мөн л тогтвортой байдлын гэрээ гэгчээр далимдуулан монголчуудад ямар ч ашиггүйгээр хятадуудад худалдах ажлыг гардан зохион байгуулж байна. Өнгөрсөн жил “Цайрт минералз” компани íýã тэрбум 300 сая төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласнаас монголчууд нэг ч төгрөг олж аваагүйн буруутан нь эднýýс өөр хэн ч биш. Ийм болохоор тэдэнд итгэх аргагүй.- П.Очирбат. Уурхайн инженер мэргэжилтэй энэ хүн монголын ард түмний хайр хишиг, ардчиллын буяныг ханатлаа хүртсэн хүн. Түүнийг насан хутгийг олтол нь өлсгөж, дааруулахгүй байх нөхцºлийг монголчууд ядмагхан төсвөөсөө гаргаж билээ. Ард түмний хишиг чамлалтòай санагдсан уу тэрээр одоо элдвийн бусармаг зүйлд хуруугаа дүрэх замаар амьдрах болов. Ãóðâàí тэрбум гаруй төгрөгөөр худалдаж авсан гээд байгаа Чехийн Ýлчин сайдын яамны барилгын үнийг хаанаас ямар замаар олсноо энэ хүн хуулийн дагуу олонд тайлагнах ёстой болов уу. Таван толгойд оруулсан гээд байгаа 188 сая төгрөгөө ямар арга замаар олсноо ч тайлагнах учиртай төрийн өндөр албан тушаалтан. 1990 оноос хойш П.Очирбат гэäýã хүн бизнес эрхэлж яваагүйг түмэн олон мэднэ.

Иргэн Н.Дэмбэрэл стратегийн орд газруудыг ашиглах асуудлаар байгуулсан тогтвортой байдлын гэрээнүүд үндэсний эрх ашигт нийцэхгүй байна, Үндсэн хуулийн тодорхой заалтуудыг зөрчсөн гэсэн маргааныг үүсгэхээр ҮХЦ-д хандахад П.Очирбат шүүрэн авч “маргаан үүсгэх боломжгүй” хэмээн үгүйсгэж хав даржээ. Азаар ҮХЦ-ийн гишүүд дотор эх орон ард түмнийхээ өмнө өргөсөн тангаргаа сахидаг гишүүд байсан тул П.Очирбатын уг үйлдлийг илчлэн, өргөдлийг хүлээн авч маргаан үүсгэж, дунд суудлын хуралдаан хийхээр шийдвэрлээд байна.

П.Очирбат "Энержи ресурс"-ийн хувьцааны дөрвөн хувийг эзэмшдэг гэж мэдүүлээд тэрх¿¿ хувиа 188 саяар ¿нэлсэн байна билээ. Сү.Батболд П.Очирбатад хувь амсуулж, талдаа татсаны учир нь ҮХЦ-ийн зүгээс өөрт ашигтай шийдвэр гаргуулах, П.Очирбатын нөлөөллийн бүсýä багтдаг Уул óурхайн àссоциаци мэт тоглоомын байгууллагуудын дэмжлэгийг авах, хээгүй, гүндүүгүй дүр эсгэгчийн дүр төрхийг олон нийтийн уур хилэнг намжаахад ашиглах гэх мэт олон салаа зорилтоос урган гарсан юм. - Д.Идэвхтэн ч гэсэн эхээс төрснөөсөө хойш бизнес эрхэлж, таван төгрөг унагаж үзээгүй атлаа “төрөөс төрсөн тэрбумтны нэг” хэмээн гайхуулж, өнгөт сэтгүүлийн нүүрэн дээр гольф тоглон тансаглаж байгаа зургаа нийтлүүлэх болîâ. Хөвсгөлийн дархан цаазтай газар их хэмжээний талбайн лиценз авчихаад сууж байсныг нь иргэний хөдөлгөөнийхөн илчлэх үед тэрээр “миний нэрийг ашигласан байна” хэмээн жишим ч ¿ã¿é хэлжээ. ИБМÓТ-өөс авсан лавлагаагаар Ä.Идэвхтэн гэж нэртэй, насанд хүрч лиценз авчихаар өөр хүн Ìонголд алга байна. Д.Идэвхтэн мэтийн төрөөс төрсөн баячууд, албан тушаалаа ашиглагчид ард түмний хөрөнгийг завшиж байгааг иргэний хөдөлгөөнүүд эсэргүүцсээр ирсэн бөгөөд тэд ч Таван толгойн ордыг эзэмших хууль ёсны эрхээ нотолж чадахгүй өдий хүрсэн билээ.- Ж.Оджаргалын толгойлж буй MCS(Mongolian Corruption System) компанийг олон нийт Ìонголын авилгын систем гэж тайлах болоод удаж буй. Үнэхээр ч хэвлэл мэдээлэëä “сүүлийн жилүүдэд нийт тендерийн 80 хувьд нь энэ компани ялсан” гэж бичиж буй нь тэдний шударга эсэхийг заагаад өгч байна. “Наадамд түрүүлсэн бөхийг Бат-Эрдэнэ гэж нэрлэдэг гэдэг шиг тендерт ялсан компанийг MCS гэж нэрлэе” гэсэн онигоорхуу юм ч гарах болж. Саяхан Ж.Оджаргал ТВ-үүдээр явуулсан сурталчилгааныхаа үеэр “стратегийн хөрөнгө оруулагч компанийг тендерээр шалгаруулна” гэж царай нь хувирахгүй тууж байгаа нь сурсан аргаараа тендерээ явуулахаар шийдсэнийх нь илрэл биз ээ. Тэрээр бүх тендерийг ямагт будлиулж, булааж авдгаас болоод тендерт оролцох сонирхолтой компани олдохоо больсноос өөрсдөө бусад компаниéн нэрийн өмнөөс хуурамч тендерийн материал бэлтгэж өгдөг ажээ.- Г.Батхүү, Батж.Батбаяр гэсэн хоёр хүнийг бизнес эрхэлж байсан гэдэг утгаар нь монголчууд сайн мэднэ. Тэднийг тодорхой мөнгө төлөөд орд газрын лицензээс хуваалцсан гэдэгт үнэмшиж болох ч зөвхөн төрийн алба хашиж байсан бусад эрх мэдэлтнүүдэд нь итгэх ямар ч арга алга. “Энержи ресурс” -ийнхýнд итгэхгүй байх өөр олон шалтгаан бий. Хамгийн наад зах нь орд газрын үнэлгээг тэд өөр өөрсдийнхөөрөө хэлдэг. “Нийтдээ энэ орд 600-хан сая àì.долларын нөөцтэй юм билээ” гэж нэг нь хэлж байхад П.Очирбат äºðâºí хувь нь 180 сая гэж хэлэв. Уг нь бол шинжлэх ухааны аргачлалаар тогтосон нөөц нь 1,2 триллион àì.доллар шүү дээ. Иргэний хөдөлгөөнүүд бүх зардал, татвар шимтгэлийг нь хасаад 250 тэрбум ам.долларûí цэвэр ашиг болно гэж тооцоолсон. “Энержи ресурс”-èéнхýн нөөцийн хэмжээг янз бүрээр хэлэх, дарагдуулсан тоо хэлэх зэрэг нь эргэлзээ төрүүлэхээс аргагүй байдалд түлхэж буй. Гэрээ байгуулаагүйгээс Ìонгол Óлс өдөрт íýã тэрбум таван зуун сая төгрөг алдаж байгаа мэтээр сурталдаж байна. Ашиглаагүй байгаа ордоос яахаараа тийм их мөнгө алдах болдог нь ойлгомжгүй. Эдгээр улайрсан шуналтнуудын хүслээр гэрээг хийвэл харин энэ байтугай мөнгө өдөртөө бид алдах болно. “Энержи ресурс”-èéнхýн “1700 гаруй хvн ажлын байраа алдах гээд байна шүү” гэж сүрдүүлжээ. Тэдний төлөвлөгөө хэрэгжвэл õî¸ð сая таван зуун мянган хүн хоосон хоцрох гээд байгаа шүү дээ. Тэгээд ч өнөөдөр õî¸ð ìÿíãà гаруй ажлын байр бий болгосон “Хаан бууз”, “Сити такси” мэт үндэсний компаниуд ингэж õачирхаагүй байхад тэдэнтэй ч тэнцэхгүй ажлын байр бий болгоно гэдгээрээ далайлгах нь яамай л байна. Хамгийн гол нь монголчуудад юу ч ногдохгүй байх гэрээг хийж сурсан хүмүүс дахин тийм гэрээ бариад гүйгээд байгаа нь аймаар.

“Коммунизмыг буцаах нь” гээд хашгирчихвал хувийн өмчтºнүүд өөрсдийг хамгаалаад босох юм шиг гэнэн сэтгэж байна, тэд. Хэрвээ бид хувийн өмчийг үзэн яддаг байсан бол улсын биш, бүх уурхайн үүдэнд жагсаал цуглаан хийгээд явж байх байсан биз ээ. Äàхин хэлье. Түмний хөрөнгийг эрх мэдлээ ашиглан өөртөө шилжүүлэх гэж оролдож байгаа хүмүүст хууль ёсны хариуцлага, ёс зүйн хариуцлага ногдуулахын төлөө бид тэмцэж байгаа. Зорилгодоо ч хүрэх болно.

МоАХ-ны гишүүд, дэмжигчид, АН-ын гишүүдээс “Энержи ресурс”-т багтдаг АН-ын ҮЗХ-ны хоёр гишүүнтэй ёс зүйн хариуцлага тооцохыг намын удирдлагаас шаардах болно. МАХН-ын олон мянган шударга гишүүí ч бас ийм шаардлага тавьж түрүүчээсээ Д.Идэвхтэн мэттэй ёс зүйн хариуцлага тооцож бүлгийн даргын албан тушаалыг нь шилжүүллээ.Энэ мэтээр үндэсний эрх ашгаас урвасан хэн боловч албан тушаал, намын харüяалал харгалзалгүй ёс зүйн болон хуулийн цээрлэл хүртдэг болох жишиг тогтох нь бидний цаашдын хөгжил дэвшил, тусгаар тогтнолд үнэлж баршгүй ач тустай байх болно.

No Woman No Cry

2007-11-02 11:14:00

УИХ-ын гишvvн, МоАХ-ны тэргуvн Х.БАТТУЛГА бичиж байна.

БИД МУУ ЭРЧVVД "ХАРЬД ОДСОН БVСГVЙН ЗАЯА " Ийм нэртэй видео киноны сурталчилгаа хзрж байсан санагдана. Ойрноос телевиз, хэвлэлээр дєрвєн монгол бvсгvй нутгаа зорьж ирээд Эрээний консул дээр наашаа ч vгуй, цаашаа ч vгvй гацсан тухай vзvvлж, бичих болов. Бvсгvйчvvд илvv дээр амьдрал хvсч, эрж, найдаж явсан ч хуссэнээ олсонгvй арайхийн эх нутгийнхаа хилийн дээсэнд хvрчээ. Vйл явдлын єрнєлийг бvгд сониноос уншсан болохоор би юу нэмэхэв. "Тєрсєн нутгаас минь сайхан газар гэж vгvй юм байна" гэсэн дvгнэлт хийн нулимс дуслуулан халаглах хєєрхий бvсгvйчvvд. "Єєрсдєєсєє л болсон" гэх хvмvvс мэр сэр таарах юм. Эгч, дvv нараас минь ялгаагvй гэж бодвол арай еєр хариулт гарна.

МОНГОЛ БVСГVЙЧVVДИЙН ЗОВЛОН

Монгол бусгvйчvvдийн зовлон юунаас vvдэлтэй вэ? Хувь хvмvvсийн єєрсдийнх нь тавилан, зан араншин, эрмэлзлээс бух шалтгаална гээд ам таглачихаж болох ч энэ vйл явдлын цаана нийгмийн бодитой vзэгдэл байгаа болохоор зvгээр сууж эс чадан бодлоо сийрvvлж суугаа минь энэ. Эх нутагтаа боломжийн цалин аваад, хvн шиг амьдарч, ажиллах боломж бvрдээгvигээс тэд иим замыг сонгосон нь хэнд ч ойлгомжтой. Эх нутагт нь єєрсдийг нь даагаад, тvшиг тулгуур болоод явчих эр хvнгvйгээс тэд таних мэдэхгуй хvмvvст найдаж, алсыг зорьсон биз. 2002 оны статистикийн мэдээллээр ерх толгойлсон эмэгтэйчvvд 61.8 мянган байгаа нь нийт єрхийн 10.9 хувьтай тэнцжээ. Надад 2002 оноос хойшхи тоо олдсонгvй. Єрх толгойлсон 62 000 эмэгтэй байгаа нь харийг зорих эмэгтэйчvvд тєдий тооны байна гэсэн vг. Vйлдвэрийн ажилчдаас, тэр дундаа еерийнхєє сайн мэдэх жишээг дурдая гэж бодлоо Махимпэкс хувьцаат компанийн ажилчдын 80 хувь нь эмэгтэйчуvд байдаг. Гэд-ний 60 хувь нь єрх толгойлсон эхчvvд. Бас Баянхонгор аймгийн Гурванбулаг сумын 1 бизнес эрхлэгчтэй хийх уулзалтад 20 хvн ирсэний 18 нь эмэгтэйчvvд байлаа. Єєрєєр хэлбэл, тэр сумыг эмэгтэйчvvд тэжээж тэдний мєрєн дээр сумын хамаг татвар орлого, амьжиргаа тогтож байна. Нарантуул зах руу єнгийж харвал бас л ийм дvр зураг vзэгдэнэ. Халуунд халж, хvйтэнд хєрлєє ч гэр бvлийнхээ тєлєє шантралгvй зогсч байгаэ хvмvvс бол жижиг худалдаа эрхлэгч эмэгтэйчvvд. Монголын жижиг бараа хувцас хунарын дийлэнхийг нийлvvлж байгаа ганзагачдыг ажигла-вал бас л эмэгтэйчvvд зонхилно.Єєрєєсєє хэд дахин хvнд ачааг аян замын уртад ажралгvй чирж яваа ажилч шоргоолж мэт ганзагачин эмэгтэйчvvдийг хvндлэх сэтгэл эрхгvй тєрдег. Хадгаламж зээлийн хоршооны хохирогчдын бараг 80 хувь нь мэн л эмэгтэйчуvд байх юм. Хохирлоо барагдуулах гээд тэмцэж буй нь бас л эмэгтэйчvvд. Ингээд бодохоор эрчvvд бид хаа явна гэж асуумаар. Сумын тєвvvдээр хотын захын хорооллоор тамхи баагиулж. биллиард тоглосон халамцуу залуус хєшилдєнє. Ахуй амьдралдаа санаа зовж байгаа шинж огт vгvй. Яавал нэмээд шил юм балгачих вэ гэсэн ахархан бодол євєртлєх залуусаас маань эр цэргийн албанд тэнцэх хvн ч тоотой болж. Тэнцсэн цєєн хэдэд нь нэг жилийн албыг давах ха-туужил ч vгvй болж. 90-ээд оны дундуур цэргvуд олноороо тураалд орж байс-ныг санаж байна. Ихэнх нь хоол ундгvйгээс буе сэтгэл санаагаар унаснаас яс арьс болж хvмvvсийн хєєрхийлєл гайхшралыг барж байлаа. Ийм эрчvvдийн дэргэд тогтох бvсгvй vнэндээ олдохгvй л болов уу. Бvсгvйчvvд эх орон нь иргэдээ бардам тэжээж амьдрах ажиллах нєхцєл боломжийг нь хангаж чадахгvйгээс илvvг горьдож, харийг зорьсон. Тэд vр хvvхэд, ирээдvйн тєлєє л тиим алхам хийсэн биз ээ. Нєгєє талаар ажиллах хvчний бодлогоо тєр эргэж харахаас аргагvйд хvрч бай-гаагийн дохио. Монголд тvр хугацаагаар ажиллахаар Ирсэн зvгээр л нэг муу хятад ажилчдад бvсгvйчvvдийн ихэнх нь хууртжээ. Барилгын ажилчин хятадууд балгаа тарьж эхэлсний эхний илрэл. Хууртаж оччихоод дээрх дєрвєн монгол бvсгvй шиг зугтаж чадахгvй шаналж суугаа хэдэн монгол бvсгvй байгааг хэн ч эс мэднэ. Гэтэл дээр нь нэмж УЦС бариулах нэрээр 5 000 хятад ажилчин "бєєндєх" тєсєл бариад гvйж буй сайд бий. Барилга дээр ажиллах нэрээр єнгєрсєн жилvvдэд 3 000 орчим хятад хилээр орж иржээ. Хэд нь улдсэн, хэд нь монгол бvсгvйчvvдийг дагуулаад явсан талаар ямар ч тооцоо, судалгаа, хилийн бvртгэл хяналт алга. Ямартай ч гурван мянгын золиосонд гурван бvсгvй єртсєн нь илэрхий боллоо. 5 000 хятад орж ирсний дараа хичнээн хvний хувь тавилан тэдний гарт vрэгдэхийг єнєєх сайд тооцож vзээгvй яваа гэдэгт огтхон ч эргэлзэхгvй байна. Сайд дангаараа ч буруутай биш нь тодорхой. Эх оронд нь ажилгvй єчнєєн хvн байхад гаднаас хар ажилчин бєєнддєг, мэргэжшсэн, боловсорсон монгол залуус зєрєєд гадаад руу боолын хєдєлмєр эрхлэхээр морддог гаж vзэгдлийг тєрийн цэгцтэй бодлогоор даван туулах цаг нэгэнт болжээ. Хятад гэснээс саяхан урд хєрш маань эрхтэн шилжvvлэх хууль гаргасан тухай мэдээ сонслоо.Vvнд 18-аас дээш настай хvний эрvvл эрхтэнг шилжvулэх тухай тодорхой хуульчилжээ. Сонирхолтой нь эрдэмтдийн судалгаагаар хvний 78 хувь хvртэлх эрхтэнг сольж болно гэжээ. Мэдээллийн хэрэгслээр хvний эрхтэнийн наймааны тухай их гарах боллоо. Ер нь ингэхэд энэ траншейны гэх тодотголтой хуvхдvvд яагаад цєєрчихєв. Эргэлзээтэй л юм. Улс оронд баян болоод уу, эсвэл... Эрх баригчид маань эх орондоо ажиллах боломжийг бий болгох, хєгжvvлэх гэхээсээ гадаадынхныг "манайхаас хямд ажиллах хvч авахгvй юм уу" гэж царайчлахыг илvvд vзэж байна. Тэд иргэддээ ажил олгож, амьдралын єєд татах vvргээ солонгос, япон, тайван, америк улсад даатгачихаад байх шиг. Эрх баригчид єєр хоорондоо "хоёр сая 400 мянган хvнийг амьдралыг єєд нь татах юухан байхав" гэж ярих хэрнээ єєрсдийнхєє ахуй амьдралыг дээшлvvлэхэд тvлхvv анхаарч ард тvмнээ бусдад даатгаад суугаагаас ийм vр дагавар гарсаар байх болно. Монгол Улсын иргэн гэдгийг нотлоод, ємгєєлєєд татаад авч чадахгvй удаж байгаа нь тєрийг хэрхэн доройтуулс-ных нь бодит жишээ болж байна.

ЭРЧVVДЭД ХАНДАЖ ХЭЛЭХ VГ

"Амьдралын минь алтан багана, эр хvн та" гэж дуулахыг бардам сонсч суух эрчvvдийн дийлэнх нь харийг зорьж, vлдсэн нь архинд живжээ. Бvсгvйчvvд минь цєхєрч байна. Алдаж байна. Эрчvvд бидэнд гэр бvл, vр хvvхдийнхээ ємнє, цаашилбал улс орныхоо ємнє хvлээх давхар, хариуцлага байна. Тvvнийг дааж чадахгvй бол тvрvvчээсээ эмс, хvvхдvvд минь харьд зутарч эхлэх нь, Эрчvvдээ монгол эр шиг байж бvсгvйчvvдээ бvрэн бvтэн эрх жаргалтай байлгахын тєлєє хичээе. Монгол гал голомт гайхамшигт тvvхт удмаа авч яваа Монгол эмэгтэйчvvдийн энэ их тэвчээр сэтгэлийн тэнхээний ємнє мэхийе.

ХАРЫНХАН БА ЦАГААНЫХАН ТЭГШ БОЛОМЖ YГYЙ БОЛ ТЭГШ АМЬДРАЛ YГYЙ

2007-11-02 10:37:19

УИХ-ын гишvvн,МоАХ-ны дарга Х.БАТТУЛГА бичиж байна
I HAVE A DREAM

Мартин Лютер Кинг хэмээх домогт тэмцэгчийн тухай єгvvлсэн баримтат киног саяхан vзлээ. Тэгш эрх, шударга ёсны тєлєєх тэмцлийнхээ ид vед Авраам Линкольны дурсгалын цогцолборын шатан дээр тvvний хэлсэн vг эрхгvй нэгийг бодогдуулав. “Надад ийм нэг мєрєєдєл байдаг юм. Нэг сайхан єдєр бvх хар, цагаан хvмvvс тэгш эрхтэйгээр бvтээгдсэнийг ойлгож, сэрэх цаг ирээсэй” гэж тэр хэлсэн.Мартин Лютер Кинг хар, цагаан хvvхдvvд хамтдаа ном vзэж, хар, цагаан хvмvvс хамтдаа ресторанд хооллож, хамтдаа тэгш амьдрах нийгмийг мєрєєдєж байлаа. Тэрээр хар, цагаан хvмvvс Вьетнамын дайны талбарт тэгш эрхтэйгээр, мєр зэрэгцэн тулалдаж байснаа эх орондоо ирмэгц цагаан нь харыгаа vзэж чадахаа больчихдогийг ойлгодоггvй, хvлээн зєвшєєрдєггvй байв. Тэр цагт Америк нийгмийн ёроолд харууд байж, хамгийн vгээгvй ядуу, боловсролгvй хэсгийнхнийг тєлєєлж байлаа.
Америкийн улс тєр судлаач Питер Драйпер “Хvн тєрєлхтний эдийн засгийн тvvхэнд америкийн негрvvд шиг 30 жилийн дотор амьжиргааны тєвшнєє эрс дээшлvvлсэн vндэстний бvлэг байдаггvй” гэж бичээд vvнд Мартин Лютер Кингийн зорьж, тэмцэж байсан, амиараа бvрдvvлж єгсєн тэгш эрх, тэгш боломж чухал vvрэгтэйг дурджээ. Тэгш эрх нь тэгш боломжийг бvрдvvлж, тэгш боломж нь тэгш vр дvнд хvргэнэ.
Нийгэм тэгш бус боломжит бvлэглэлvvдэд хуваагдах, баян хоосны ялгаа улам ихсэх зvг рvvгээ явах нь сєргєлдєєн, бухимдал, дайсагнал мєргєлдєєнийг бий болгохоос єєр зvйлийг нийгэмд єгєхгvй. Харьцангуй тэгш байдлаас єєр нийгэмд амар амгалан, аз жаргалыг авчрах зvйл алга.
Тэгш эрхийг коммунистууд шиг хvчээр тулгаж, хавтгайруулж, хуурмаг зvйл болгож бас болохгvй. Тунг нь тааруулаагvй эм хор болох нь их.
Америкийн нийгэмд тэгш бус байдал ноёлж байсан тэр он жилvvдэд тэмцэл хєдєлгєєн, жагсаал цуглаан, нийтийн эсэргvvцэл, ажил хаялт тасардаггvй байж. Єнєєдєр Монголд яг ийм дvр зураг харагдаж байна.

МОНГОЛЫН ХАРУУД БА ЦАГААНУУД

Єнєєдєр Монголын нийгэмд 1960-1970 оны Америкийн нийгмийг санагдуулам зvйл олон байна. Хэт баян цєєнх ба vгээгvй хоосон олонхи гэсэн хоёр туйл руу монголын нийгэм ялгарчээ.
Хаа байна, тэр хар арьстан? гэж асуух хvн байвал би хариулъя. Траншейнд байна, хотын захын хогийн цэгvvд, алтны уурхайн хаягдал шороон дээр байна. Тэд нvvрс ухаж, амиа зольж байна. ХЗХ-нуудад мєнгєє луйвардуулж байна.
Зурагтаар жирийн иргэн ярив. “Баян хоосны ялгаа туйлдаа хvрлээ. Траншейнаас цухуйж байгаа ядуусын толгой дээгvvр баячуудын хаанаас олсон, ямар хєрєнгєєр авсан нь мэдэгдэхгvй жийп дайрчих шахаад єнгєрч байна. Тэд ямар мєнгєєрєє араб адуу авч уралдуулаад, жийпээр байлаад байгааг ойлгохгvй юм. Биднийг хvн ч гэж тоохоо болилоо”
Yнэндээ баян хvнийг бурханчлан тахиж, ядуу хvнийг хялайн хардаг нийгэм бидний нvдэн дээр бvрэлдэж байна. Бид нэг ижил арьстан, адил vндэстэн байж єєр хоорондоо эрс тэс ялгаа бий болгож, баян хоосны туйл руу иргэдээ шахаж болохгvй.
Нэг тєгрєгийн ашиг унагах бизнес эрхэлж байгаагvй хvмvvс тєрд шургалж, тvнтийтлээ баяжиж байгааг олон нийт харсаар, бухимдсаар байна. Тєр хэт баячуудыг тєрvvлэх уурхай болж, шударга ёсыг баллуурдаж байна. Нєгєє талд нь нинжа болох, хог тvvх, траншейнд хоноглох хvмvvсийн тоо єдєр єдрєєр нэмэгдсээр…
Євєрхангай аймгийн Уянга суманд яг одоо 7000 нинжа байна. Зундаа 30 000 болдог гэж УИХ-ын гишvvн З.Энхболд дурдлаа. Албан ёсны бус тоогоор бол Монголд 100 000 нинжа байгаа ажээ. Дээр нь нvvрсчид, хог ухагчид 300 000 гаруй байгаа гэнэ. Хvн амын 40 хувь нь нэн ядуу гэсэн ангилалд багтаж байхад тэдний баялгийг цєлмєгч, тєрийг мєлжлєгтєє ашиглагч цагаан гартнууд нийт иргэдийн 6-7 хувийг л эзэлж байна.
МоАХ ардчилсан хувьсгалд олноо оройлон босохдоо тэгш эрх, тэгш боломжийн тєлєє зорьж, тэмцэж байсан. Гэтэл vр дvнг нь луйварчид завшчихжээ.
Олны хєрєнгєєр хайгаад, олоод, нєєцийг нь тогтоочихсон, улсаараа идээд ч барамгvй их баялгийг Yйлдвэр, худалдааны сайдын алба хашиж байсан нэгэн давуу боломжоо ашиглан хєнгєхєєн єєрийн болгочихсон, бусдад хишиг маягаар хувааж, тvгээж суух юм. Тvvнд бялдуучилсан хvмvvс “vндэстний хєрєнгєтєн” гэсэн цол, хаягийг духан дээр нь наав. Тvvний мєнгєєр пиар гэгчийг хийж байгаа хvмvvс “Yндэсний хєрєнгєтнvvд л та нарыг тэжээнэ” гэж сурталдана.
Нєгєєх “vндэсний хєрєнгєтнvvд” нь болохоор зєвхєн тєсвийн(бидний гэж болно) хєрєнгєєр хайгуул хийж, нєєц нь тогтоогдсон ордуудыг (Бороо Гоулд, Таван толгой г.м) гаднынхантай хувааж, цєлмєхєд мэргэшсэн хvмvvс. Хоёр сая хvний хєлс хєдєлмєрєєр бvтсэн зvйлийг албан тушаалаа ашиглан завшигчид. Ийм луйварчдыг vндэсний хєрєнгєтєн гэдэггvй юм.
Єєрийнхєє хєлс хvчийг урсган байж, ард олонд ажлын байр, цалин, амьжиргаа бий болгосон, ёстой л vндэстний хєрєнгєтєн гэхээр олон хvнийг би мэднэ. Гэтэл тэдний хэнийг ч ингэж цоллодоггvй. “Бизнесийнхэн аюултай, улс тєрєєс хол байлга” гэж ад шоо vзэх хэрнээ луйварчдад энэ эрхэм хаягийг ичих ч vгvй нааж байна. Єєрийнхєє хєлс, хvч, эрдэм оюунаар хєрєнгєжсєн хvнийг монголд хэн ч хялайж харахгvй нь лав.
Жирийн иргэнд ашигтай ордын лиценз авах тэгш эрх, тэгш боломж бий юу? Гарааны тэгш нєхцєлийг бvрдvvлэхээр чармайж байсан ардчиллагчдын хvслийг хэн завшив?
Авилга, хулгай дээрэм, бялдуучлал, луйвраар л эдийн засгийн давуу байдал, хангалуун амьдрал бvрдvvлдэг тийм систем рvv манай нийгэм хэдийнээ хальтран оржээ.
Яармагийн ядуу айлын хvv Бямбаа хичээлд явах замдаа єглєє ээлжнээс тарж байгаа ахтайгаа заавал уулзахгvй бол болохгvй. Учир нь тэр хоёр дундаа нэг цvнхтэй юм. Уутанд дэвтэр номоо хийж алхаж байгаад замын голд ахтайгаа уулзмагц цvнх рvv нь юvлнэ. Єрх толгойлсон ээж нь хоёр хvvхдийнхээ “итгэлийн мєнгєєр” л хоногийн хоолыг залгуулна.
Тєрєєр баяжигчийн хvv Тєрєє харин Хаммер жийпээр сургуульдаа хvргvvлж, цvнхээ хамгаалагчдаа бариулсан байх ба дургvй хvргэсэн багшийг гар утас гарган аавдаа ховлож, яамны сайдтай нь даруйхан ярьж, ажлаас нь халуулахыг шаардана. Сургалтын тєлбєр нь жилийн арван мянган доллар ажээ. Аав нь нуруугаа бєхийлгєх, хєлсєє дуслуулахыг vзэн ядах ба гар хурууны vзvvрээр газрын лицензийг наймаалдаг мэдэлтэн.
Сонгуулийн vед баячууд, ядуустай мєр зэрэгцэн сууж, сайхан аашлах, бэлэг тvгээх ба боломж гарвал тэвэрч аван, зургаа татуулж, “нялуурна”. Сонгогдсоны маргаашаас танихаа байж, орд єргєєнєєс нь холхон байлгахыг хамгаалагчиддаа захина. Яг л вьетнамд цагаан харууд ижилхэн эрхтэй тулалдаж байснаа нутагтаа ирээд нэгнийгээ vзэхээ байдаг шиг байгаа биз ?!
Дурын эмнэлэгт очоод л та тэгш бус байдлаас vvдсэн ялгавартай хандлагыг олж харна. Тєрийн мэдэл бvхий албанд ажиллаж буй хvнд сурталтныг хармагц эмч, ажилтнууд сандралдан, юу байгаагаараа vйлчлэн, тусгай єрєєнд хэвтvvлэх зэргээр хєл алдах ба ядмагхан нэгнийг “эм тариагаа, цагаан даавуутайгаа авчраад хонгилд хэвтвэл хэвт дээ” гэж тавлана. Цагаан, харуудыг ингэж ялгадаг байсан юм.
Тавь, жаран онд Америкийн нийгэм ийм байсан. Бид тийм байдалд байна. Америкийн харууд цуцалтгvй тэмцсээр тэгш бус байдлыг арилгаж чадсан, харин бид…?

БИД ЯАГААД ТЭМЦЭХГYЙ БАЙХ ЁСТОЙ ГЭЖ?

Арьсны vзлээр халхавчилсан нийгмийн тэгш бус байдлыг даван туулах нь бvтэшгvй мэт тєсєєлєгдєж байсан он жилvvдэд Мартин Лютер Кинг цуцалтгvй, тасралтгvй тэмцсээр харуудын амьдралын тєвшинг цагаануудынхтай тэнцvvлж чаджээ. Монголчууд бидэнд Кингийн vеийнхнээс илvv боломж, нєхцєл байхад юугаа хvлээгээд сууна вэ?
Бид хамтдаа vр хvvхдийнхээ болон эх орныхоо ирээдvйн тєлєє хариуцлага хvлээж байгаа. Ирээдvйн иргэдэд тэгш боломж, тэгш эрхийг нь хангасан нийгмийг бvрдvvлэхийн тєлєє одооноос тэмцэхгvй, єєрчлєхгvй бол болохгvй тєвшинд Монголын нийгэм тулж ирээд байна.
Биднийг “тэмцэнэ” гэхээр хvч хэрэглэх гэж байна, тєр эргvvлэх нь гэж мушгидаг, гvтгэдэг. Эсвэл “хэтэрхий даруухан цуглаан хийлээ” гэж шордоно. Хvч хэрэглэх нь хэзээ ч амжилт авчирдаггvй. Мартин Лютер Кинг хvч vл хэрэглэхийг уриалсаар, тэмцсээр єєрийн vндэстнийг боолчлолоос салгаж, аварч чаджээ. Тэр зогсолтгvй тэмцэж байсан. Хvлцэнгvй байх, бурууг тэвчих нь хvч хэрэглэхийг зєвшєєрснєєс єєрцгvй гэж тэр vзэж байлаа. Хvмvvст эрхийхээ тєлєє, аз жаргалынхаа тєлєє тэмцэхгvйгээр тэнгэрийн хишиг хvлээж суух хэрэггvйг ойлгуулсанд Кингийн гавъяа оршино. Хутга барьснаас, хууль барьсан нь хvчтэй гэж тэр vздэг байлаа.
Хар арьст оёдолчин Роза Паркс автобусанд цагаан арьстанд суудал тавьж єгєєгvйн улмаас баривчлагджээ. Кингийн удирдлага дор хар арьстнуудын нийгэмлэг Монтгомери хотын (Алабама муж) нийтийн тээврийг 382 хоног хааж зогсчээ. 382 хоног буюу 1 жил 1 сар шvv ! Yvний vр дvнд АНУ-ын Дээд Шvvх Алабама муж улсад нийтийн тээврээр зорчигчдыг арьсны єнгєєр ялгаварлаж байгааг Yндсэн хуулийн бус гэж vзсэн шийдвэр гаргаж, хар, цагаан хvмvvс ялгаагvй автобусанд зэрэгцэн явах болгосон байна.
Кингийн євєє нь арьсны vзэлт “Жоржиен” сонинг захиалахгvй, уншихгvй байхыг уриалж, даруй 6000 хvн тvvнийг дагаснаар уг сонин дампуурчээ. Арьсны vзэлтнvvд цуглардаг бааранд тэгш эрхийн тєлєє тэмцэгч харууд суулт хийжээ. Тэднийг зодож, чирч гулдарч, харааж зvхэж, занаж байсан ч, єєрсдийг нь “хvн” гэж vзэх хvртэл тэмцсээр ялсан юм. Цагаан арьстнуудын ухаарахыг хvлээгээд л суусан бол тэдэнд аз жаргал ирэх байсан уу? Тєрєєр баяжигсдын амыг хараад суувал бидэнд тэгш эрх ирэх vv?
Тєсвийн мєнгийг хvvдийлэгч - цєєнхийн эрх ашгийг хамгаалдаг тєр бидэнд хэрэгтэй юу? Тєрєєр хєлжигсдийг дэмждэг, сурталддаг сонин, ТВ-vvдийг дампууруулах, зориг, тэвчээр бидэнд байгаа болов уу?
Тєрєєр хєлжигсдийг огцортол нь гудамжинд жагсах чин сэтгэл бидэнд бий юу? Тєрийг баяжих хэрэгсэл болгогсод нэг л єдєр биднийг тэжээж, тэтгэнэ хэмээн найдаж, хvлээх vлдэв vv?
Эрхийнхээ тєлєє тэмцэх тvмэн арга байна. Yзэл бодлоо илэрхийлэн жагсах, цуглах, эсэргvvцлийн цуваа, аян, суулт, эдийн засгийн хориг арга хэмжээ г.м
Монголчууд бид нийгмийн тэгш бус байдал даамжрахыг цаашид харсаар, хvлцсээр суух ёстой гэж vv? Бид єєрчлєхгvй бол юмс єєрчлєгдєхvй.
Надаас МоАХ-ны жагсаал, цуглаан хэнд хэрэгтэй юм бэ гэж асуух хvмvvс гарч байсан. Бид хэн нэгнийг ялахыг хvсээгvй, єєрсдєдєє ашиг унагахыг бvр ч хvсээгvй. Бид ядуурлыг ялах, монголын нийгмийг цэвэршvvлэх, иргэдээ тэгш эрхтэй, чинээлэг байлгахыг л хvсч байгаа.
Зvгээр хараад суух нь харин хэнд хэрэгтэй юм бэ гэж асуумаар байна. Тєрєєр хєлжигсдийг зайлуулах тэмцлийн хажуугаар бид ядуурлын уг сурвалжийг устгах хэрэгтэй.
Тэгш бус байдал юунаас vvдэж байна вэ?
-Ядуурлаас
Ядуурлын уг vндэс нь юу юм бэ?
-Ажилгvйдэл
Ажилгvйдэл яагаад ихсэв?
-Тєрийн бодлого зохицуулалт алга
Монгол хvнээр хийлгэх ажил огт байхгvй юм уу гэхээр хятадаас жил бvрийн хавар хэдэн мянгаараа орж ирэх хар ажилчид хаана ажиллаад байгаа юм гэж асуух хэрэг гарна.
Ажлын байр хангалттай байгаа, тєрийн бодлого, иргэдийн шахалт л байхгvй байна. УИХ дахь АН-ын зєвлєл НЄАТ, аж ахуйн нэгжийн орлогын татварын хамтаар нийгмийн даатгалын шимтгэлийг 10 хувь болгож бууруулах санаачилга гаргасан нь ажлын байрыг тогтвортой нэмэгдvvлэх бодлого байсан юм. Харамсалтай нь МАХН-ын бvлэг уг саналыг унагасан билээ.
Ажил олгогч бий болгосон ажлын байрныхаа тєлєє 18 хувийн шимтгэл тєлдєг байсан цагт хэчнээн ч удаа ажлын байр нэмэгдvvлэх жил зарлаад бvтэхгvй. Хvчээр бий болгосон ажлын байр нь тогтвортой байж чаддаггvй юм. Энэ бол ёстой л сонгуулийн ємнєх шоу болоод дуусах хэрэг.
Тєр ажил олгогчдод нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нь бууруулж єгєхийн зэрэгцээ нийт ажиллагсдын 80-аас доошгvй хувийг зєвхєн монгол ажилчдаар бvрдvvлдэг байхыг хуульчилж єгєх цаг нэгэнт болжээ. Ингэж байж гадаадаас хар ажилчин импортлохыг хязгаарлана. Єндєр мэдлэг, чадвар, мэргэшил шаардсан ажлыг гаднынхнаар хийлгэлгvй л яахав. Єрлєгчин, цахилгаанчин, мужааныг бол дотооддоо долоо хоног олигтойхон сургаад л бэлтгэчихэж болно.
Тєрєєс хууль, эрх зvйн шахалт vзvvлэхгvй бол мэргэшсэн ажилтан бэлтгэх сонирхол аж ахуйн нэгжvvдэд алга байсаар л байх болно. Ажилтан бэлтгэх, сургахад зориулсан зардлыг нь урамшуулах, хєхиvлэх механизм бодож олох хэрэгтэй болжээ.
Ингэхгvй бол бvтээн босголтод зориулж байгаа бидний асар их хєрєнгийн vр шимийг тендер нэрээр эрх мэдэлтнvvд гаднынхантай завшсаар, монгол хvн гудамж метрлэж, хог тvvсээр, нийгэм баян ядуугийн туйл руугаа ялгаран шахагдсаар байх нь дамжиггvй.
Бичвэрийнхээ тєгсгєлд Мартин Лютер Кинг хэмээх энэ алдарт хvний vгийг монгол хєрсєнд шилжvvлэн илэрхийлбэл “Нэг сайхан єдєр ард тvмэн маань бvх хvмvvс тэгш эрхтэйгээр бvтээгдсэнийг ойлгож, єєрсдийнхєє тєлєє тэмцэх, зvтгэх цаг ирээсэй. Монголчууд ижил тэгш нєхцєлд, тэнvvн жаргалтай амьдрах цагийг vзэхсэн”.

HERO

2007-11-02 10:17:10

-Монгол Монголдоо дургvй хэвээр байх уу?

УИХ-ын гишvvн, МоАХ-ны дарга Х. Баттулга бичиж байна

Оршил

Саявтар Асашёорюv Д.Дагвадоржтой хэсэг ярилцаж суулаа. Их спортод адилхан зvтгэж байсны хувьд бидэнд ойлголцох, санал нийлэх зvйл бишгvй л байдаг. Дагваа маань сумод орохоосоо ємнє жvдогоор хичээллэж байсан. Тийм болохоор "Mizuno" фирмийн кимоно ємсгєлийг жvдогийн баг, тамирчдад бэлэглэсэн юм. Байгалийн асар их авьяасыг євлєн тєрсен болохоор нь би тvvнийг жvдогоор явбал олимпийн аварга баттай болно гэж итгэдэг.Олимпийн аварга тєрнє гэдэг vндэстэнд ямар их бахдал, урам зориг, итгэл эрмэлзэл авчирдгийг Ємнєд Солонгосын анхны олимпийн аварга тєрсєн тvvхээс харж болно. 1976 оны Монреалийн олимпоос Хєдєлмєрийн баатар З.Ойдов мєнгєн медаль авахдаа Ємнєд Солонгосын бєх Ян Жv Мог ялсан. Гэвч Америкийн бєх Ж.Девист оноогоор ялагдсан байлаа. Америк, солонгос хоёрын барилдаанаас аварга хэн болох нь тодрох болов. Ємнед Солонгосын бєх Ян Жv Мо цэвэр ялахгvй л бол аварга монгол, америк хоёрын нэгэнд очно. Ийм мєчид америкчууд цэвэр улс тєрийн шийдэл хийж ємнєд Солонгосын бєх Ян Жv Мод цэвэр ялагдахыг єєрийн бєхдєє даалгажээ. Учир нь хоёр систем сєргєлдєж байх vед Орос ах, Сэм авга хоёрын єсгєн бойжуулан хvvхдvvдийн хэн нь аварга болохыг шийдэх нь vзэл суртал, олон нийтийн харилцааны vvднээс чухал ач холбогдолтой байжээ. Хэдийгээр ийм нэгэн будилаантай тvvхтэйгээр олимпийн анхны аваргаа тєрvvлсэн ч тvvнийг ялж байсан З.Ойдовын нэрийг солонгосчууд ой ухаандаа хадгалан vлдсэн байдаг.Энэ бодлоо тvvнд хэллээ. "Нэгэнт сумогийн хамаг дээд цолыг авлаа, амжилтыг эвдлээ. Одоо сумод зодог тайлаад жvдод хvчээ vзвэл Монголоос тєрєх анхы олимпийн аварга чи болох биш vv" гэхэд минь Их аварга vvнтэй санал нэгдэхэд бэлэн байсан хэдий ч нэг зvйл дээр торов. Энэ бол Тvvнийг чиглэсэн монголчуудын хардлага, доромжлол.
Хайрлаж, бахархаж явсан ард тvмэн нь тvvнийг хэнэг ч vгvй доромжлон, гvтгэжээ. Монгол хэмээх нэрийн тєлєє амаргvй тэмцэлд орж, ялж явахдаа ард тvмэн нь тvvнийг гvтгэнэ чинээ, хэнэг ч vгvй нулимах, шvлстэх юм чинээ санаагvй болохоор гvн хямарчээ. Бодоогvйг нь бодсон мэт болгоод, хийгээгvйг нь "хийлгэж", бичээд байгаад гутарчээ. Залуу хvний сэтгэл эмзэг байгаа. Урмыг нь хугалахаар ууцыг нь хугал гэсэн ардын vгийг би тэгэхэд тод мэдэрсэн. Их спорт хvнээс ямар их хєдєлмєр, тэвчээр, цаг шаарддагийг би биеэрээ мэднэ. Хомсхон олдох цагаа монголчууддаа зориулчих гээд гvйж явдгийг нь мэднэ. Бэлтгэлээ олигтойхон базаагаад, бие сэтгэл амар суувал суух, гэвч тэр тэгж чаддаггvй. Олимпийн баг, тамирчид нь олигтойхон хувцастаи байгаасай гээд хєєцєлдєєд гvйдэг, гэтэл...Д.Дагвадоржийн гомдол миний сэтгэлд хvндээр тусч, эмзэглэл тєрvvлснийг та бvхэнтэй хуваалцах гэж vvнийг бичиглэж байгаа юм.

Манай vеийн баатар

Тулааны урлагийн агуу мастер, нэрт жvжигчин Жет Ли "Бaaтap” (HERO) хэмээх кинонд тоглосныхоо дараа CNN-ий Ларри Кингд ярилцлага єгч байсныг санаж байна. Тэрээр уг кинонд "Нэргvй баатар" гэх vнэхээрийн баатар эрийн дvрийг бvтээсэн билээ.
Ларри Кинг ярилцлагын тєгсгєлд тvvнээс "Таны бодлоор одоо цагт "баатар" байна уу ?" гэж асуусан. Жет Ли-гийн хариултад монгол хvний сэтгэл хєдлєхєєс аргагvй. "Байгаа ш дээ. Тэр бол Асашёорюv! Жинхэнэ монгол баатар".Ичих хэрэгтэй. Их аваргаараа бид гайхуулж, бахархаж чадахгvй байна. Тэр ганц монголд хамаатай бус гэдгийг ойлгож чадахгvй байна. Ємчилнє, харамлана. Доромжилно.
Алс Калифорнийн амбан захирагч болсон Арнольд Шварцнеггер хvртэл тvvнтэй уулзахыг хvсдэгээ хэвлэлээр илэрхийлж байсан. Тэр гаалийн Х.Баатартай бус ганцхан байгаа их аварга жинхэнэ баатартай л уулзахыг хvссэн. Харин бид гаалийн "баатрууд"-тай л уулзахыг эрхэмлэдэг.

Монгол хvн хувьчлалд ялж болох уу?

Долгорсvрэнгийнхэнд байшин нь, бидэнд урлаг нь хэрэгтэй" гэж бичиж чадсан хvн єєрєє цирк байнга vздэг гэдэгт би л лав итгэхгvй. Тэр хєєрхий, захиалагчийнхаа сэтгэлд нийцvvлэх гэж хэтэрхий хичээсэн байгаа. Захиалагч нь тодорхой. Улсаас татаас авч байж циркийг "хєгжvvлэх" гэсэн бэртэгчид. Бэртэгчид хvслээ гvйцэлдvvлж байвал vндэстний бахархал, нэртєрийг уландаа гишгэх юу ч биш.Циркийн хувьчлалын дvн тэнэг хvнд ч ойлгомжтой шvv дээ. Улсаас 180, 200 саяар нь татаас авах юм бол хувьчлаад яах юм? Улсаас нэг ч тєгрєг авахгvй гэсэн нь ялдаг энэ цагийн vнэлэмж мєн биз? Ер нь улсын тєсвєєр хийсэн бол сайн сайхан, хувийн хєрєнгєєр хийсэн бол муухай гэдэг "коммунист" vнэлэмжээсээ бид хэзээ салах юм бэ? "Аса" багийг vзэн ядагч маань "Циркийг нэг бол тєсвєєс "саадаг" баг авах хэрэгтэй, vгvй бол гадаадынхан авах хэрэгтэй" гэсэн санаа дэвшvvлээд байгаа ч юм шиг.Бас нэг жишээ дурдъя. "Женко тур бюро"-гийн босгосон "Алтан ташуур" цогцолбор бол хувийн хєрєнгєєр босгосон анхны том байгууламж. Тєсвєєс нэг ч тєгрєг авалгvйгээр их хаандаа зориулсан аварга цогцолбор босгож, тэр ч бvv хэл цогцолборын хувьцаанаас 50 мянган хvvхдэд тараасныг анзаарахгvй, анзаарсан ч анзаараагvй царайлна. Найман зууны ємнє нутгархах, овог аймгаараа талцах vзлээ хойш тавьж vндэстнээрээ нэгдэж нягтрахын гайхамшгийг vзvvлж чадсан Их хаанаараа бахархах, тvvнээс суралцах vзлийг єндєрт гаргах гэсэн ганцхан зорилгыг бид євєртлєн босгосон. Хятадууд хааныг минь ємчлєєд, єєрсдийн юм шиг яриад, vзvvлээд байхаар "vгvй" гэдгийг нотлох гэж зориглосон юм. Гэвч єнєєх "эх орончид", "Чингис хаанаараа бахархагчид" хvйтэн хєндий хандсан, vл тоомсорлоцгоосон шvv дээ. Улсын хєрєн¬гєєр босоогvй зvйл тэдэнд хvртээлгvй юм шиг аашилсан. Бид хийсэн зvйлийг минь магтаад єг гэж шаардахгvй ээ. "Монгол хvн хийсэн бол дэмий, монгол хvн авсан бол бузар булай" гэдгээ хязгаарлаач гэх гэсэн юм. Тэрнээс хоосон магтаалаар хооллодог нь би биш.Иргэний нийгэмд тєсвийн хєрєнгєєр босгосон зvйлд сэжигтэй хандаж, магтан дуулахаас татгалздаг. Харин хувийн хєрєнгєєр босгосон зvйлд ээлтэй хандаж, сурталчилж тvгээдэг жаягтай. Монголд бvх зvйл эсрэгээр єрнєсєєр... Магадгvй Цонжин болдогт гадаадынхан хєшєєрхуv юм босгочихсон бол амаа олохгvй магтаж, шагналаар булах байсан биз. Vvнтэй адил зvйл хувьчлал болгон дээр анзаарагддаг. Гадаад хvн ямар нэг юм хувьчлаад авчихаар хэн ч, юу ч дуугарахгvй. Айдаг юм уу, ичдэг юм уу? Дарханы мах комбинатыг гадаадынхан хувьчилж авчээ. Хэн дуугарсангvй єнгєрєв. Уг нь циркээс мах нь ард тvмний амьдралд илvv хамаатай бус уу ? "Махны vнэ нэмэгдлээ, яанаа" гээд шуугидаг хирнээ стратегийн ач холбогдолтой гэмээр vйлдвэрийг гаднынхан мєнгєєр цохиж авч байхад "эх орончид" хаана явсан юм бэ?
Нєгєє "ард олныхоо тєлєє vхэхээс буцахгvй" гэж зарладаг "баатрууд" сvvлээ хавчаад чимээгvйхэн л байцгаасан.

Монгол vндэстэнд дархлаа байна уу?

Гадаадынхнаас айх, тэднийг шvтэх ..vзэл Монголд амь бєхтэй. Чингисийн монголчууд омог бардам, хараа дээгvvр байж, монгол нь монголоо хайрлаж дэмжиж явж болохгvй юу ? Хоёр монгол хэрэлдэнэ, гурван монгол зодолдоно гэдгээсээ салж болохгvй юм болов уу? Бид л нэгнийгээ хайрлахгvй бол хэн ч биднийг хайрлахгvй.
Хятадууд газрын зураг дээрээ Монголыг єєртєє нэгтгээд зурчихсан байхад бидний хэн нь ч дуугарсангvй. Элчингийн ажилтан Монгол бол хятадын бvрэлдэхvvнд байдаг тєд дэх vндэстэн хэмээн зурагтаар ярьж байхад тоосонгvй. Гадаадынхан мон¬гол хvнийг мэхэллээ, мєнгийг нь луйвардлаа, хууль зєрчлєє, хил давж зугтаалаа гэхээр юу ч хэлэхгvй монгол хvн гадаадынхныг муухай харчихвал хоёр орны найрамдалд сэв суулгах нь гэж сvржигнэнэ. "Бид эвтэй байхдаа хvчтэй шvv" гэж хvний vгээр тунхаглаж, сvржигнэх хэрнээ эвлээд ирмэгц байж ядан дэвхцэнэ.Уг нь Монголыг Монголоор нь байлгаж, монгол нь монголдоо хайртай байлгах зvйл нь vндэсний vзэл санаа, vзэл санааны тухай хамгийн их ярьсан хvмvvс нь vндэстнээ хагалан бутаргаж,. єєр хооронд нь эвдрэлцvvлэх сонирхол ихтэй байдаг нь сонин.

Бодлынхоо тєгсгєлд би залхмаар олон асуулт тавья!

-Бидэнд єєрсдийгєє бусдаас зааглах, хамгаалах дархлаа - vндэсний vзэл санаа байна уу?
-Монгол хvн тендерт ялбал баярлаж, монгол хvн дэлхийн аварга болбол бахдаж, монгол хvн баян болбол сэтгэл тэнийх чадвар бидэнд алга уу?
-Бид vргэлж ядуу буурай байж, бусдын гар хєлийн аясаар хєдєлж, тэднээр бахдаж, явах ёстой юм уу?
-Товчхондоо "Монгол монголдоо дургvй" хэвээр байх юм уу, монголчууд аа ?
Баатрын тухай ахин хэлэхэд
Монгол vндэстний дундаас цоройн гарсан, ертєнцєд танигдсан баатар Дагвадоржоо хайрлаж, хvндэтгэж тэр хэрээрээ нэр тєрийг нь олондоо хэрэгтэй vйлст ашиглаж чаддаг байх хэрэгтэй шvv дээ. Тэрнээс хэдхэн цєєхєн бэртэгчний хvслийг гvйцэлдvvлэх гэж, хорслыг нь тайлах гэж хошуурдгаа больё. Монгол хvн баян байж болохгvй юм шиг шvд зуун зvхдэгээ больцгооё.
Vгvй бол хамаг л ашигтай, хэрэгтэй гэсэн салбар, vйлдвэрлэл нь харийнхны гарт орсод монгол хvнд тэдний барлаг болох, боолын боол, босгоных нь шороо болох л тавилан vлдэх нь. Монголчуудын хоорондын атаа хорсолд хамгийн их хожих хvмvvс бол гаднынхан. Баабарын хэлснээр монгол хvн "Би ч баяжихаасаа єнгєрлєє. Ядаж энэ битгий баяжаасай" гэж боддогоо болих хэрэгтэй. Монгол хvн баяжлаа гэхэд хятад, солонгос, оросуудыг тэтгэхгvй. Монголоо л гэнэ шvv дээ.
Асашёорюv Д.Дагвадорж "Монгол¬доо ирэх боломж яаж ийж байгаад л гаргадаг. Ирэх бvрт л элдвээр хэлэх юм. Сvvлдээ ч ирэхээс халшрах янзтай. Арай ч дээ" хэмээн гомдол дvvрэн хэлж суусныг бодох бvр бичмээр, хэлмээр санагдсан юм аа. Д.Дагвадорж шиг хvн бидний цєєхєн монголчуудад олон заяахгvй.
Дагваа шиг баатрууд бvхий л салбарт тєрєн гарахыг нийтээрээ дэмжицгээе!

Ардын эрх сонин 09 /541/

Стратегиин бус орд гэж байдаг уу?

2007-11-02 10:13:17

80 жилийн ємнє

Цасан шуурга. Хээрийн шинжилгээний ангийн майханд германы хоёр геологич ярилцана. Нэг монгол ажиглана. Рудольф гэх геологич "Би дотроо эд нарыг их єрєвдєх юм. Хvмvvс нь малаасаа тун бага ялгаатай. Хvмvvс нь малынхаа vсийг дотогшоо харуулж ємссєн, малынх нь vс гадагшаа чиглэснээрээ л ялгагдах байх" гэж айлдав. Макс хэмээх нєгєє герман нь vvнийг зєвшєєрсєн ч "Уг нь их л зориг тэвчээртэй улс" гэж ємєєрєх аядав. Гэвч 1920 оны монгол орныг бодитойгоор харж байсан хvйтэн ухаант Рудольф(зєнч гэмээр) "Тийм байсан гэх ул мєр ч алга. Мохож гvйцэж дээ. Газрын баялаг ихтэй нь мєн ч сайхан юм. Хєгжитлєє хол байна. Улсыг нь улс шиг, хvнийг нь хvн шиг болгоё гэвэл 100 жилийн идэвхтэй ажил хэрэгтэй. Идэвхтэй шvv !" гэсэн лут дvгнэлт хийнэ. Макс "Нэг сэргэж сэхээд авбал хол явна шvv". Рудольф: -Vндэсний vзлийг нь сэргээж нvднийх нь галыг ноцоож єгєх хэрэгтэй. (яриаг нь хардангуй сонсох монгол руу харангаа) Чи энэнийг хардаа, тэмээний нvд шигээ амгалан царайлсныг харж байна уу?Тэдний яриаг ажиглаж суусан Чимэд хэмээх хєдєєх эрд хэдий vгийг нь ойлгоогvй ч "монголыг муулаад байна" гэсэн хар тєржээ."Тvмний нэг" гэж монгол кино ингэж эхэлдэг. Уг киноны зохиолыг бичсэн Л.Ванган, найруулсан Д.Жигжид нар монгол орны тєлєв байдлыг гярхай ажиглаж, ёгт маягаар харуулсан нь энэ. Маш хатуу цензурыг даван нийтэд хvрсэн ч, коммунист vзэлд нэвт идэгдсэн монголчууд зохиопч, найруулагчийн ёгт санааг ойлгосонгvй. "Новшийн" германы vгийг тунгаахыг ч хvссэнгvй. Гашуун нь германы vг vнэн байж. 1962 онд бvтээгдсэн уг киноны уран бvтээлчдэд урлагийн хvний зєн мэдрэмж тєгс байсан гэлтэй. Бvрэн дунд боловсролын гэрчилгээгvй хирнээ Д.Жигжид найруулагч тэр балар цагт эх орныхоо ирээдvйд санаа зовж, ёгтлон дvрсэлж байсныг єчнєєн сургууль соёл дvvргэсэн "мэргэн" удирдагчид одоо ч тєсєєлж, сэрж чадахгvй байна.Єнєєдєр геологич Рудольфын зєгнєж хэлсэн хугацаа дуусах дєхжээ. 87 жил єнгєрєхєд гавьтай єєрчлєлт гарсангvй. Одоо ч гадаадынхан ирж газрыг нь онгичсоор ба шинэ vеийн Чимэдvvд тэдэнд газарчилсаар... Yстэй дээл тэмээн хєсгийн оронд аяны хvрэм хєдрєн, уулын гутал жийж, бас ч vгvй жип хєлєглєжээ. Шинэ vеийнхэн Чимэд багшийг бодвол гадаад яриаг хальт ойлгох тул цаадуул нь ил муулахгvй. Чимэдvvдийн хардах сэтгэл 20 оныхоо хэвээр vлдсэн агаад авууштай нь хэдэн жил болоод улс нь хєгжихийг єєрсдєє мэдэмхийрээд зарлачихтайгаа болжээ. Тэр цагт ч, одоо ч газрын баялгаа єєрсдєє ашиглаж эс мэднэ, эс чадна. Гаднынхан ирж ингэж, тэгэж гийгvvлье гэх ба монголчууд нь тэднийг бас єєрсдийгєє хардсаар "алтан дээр сандайлсан гуйлгачин" гэж цоллуулсаар...

Стратегийн орд газар

УИХ дахь АН-ын зєвлєл "Монгол улс стратегийн 21 орд газартай юм байна, энэ жагсаалтыг баталъя" гэхэд МАХН-ын бvлэг "vгvй, 16 стратегийн орд байгаа" гэж мэтгэнэ. "Мэргэн" Ерєнхийлєгч хажуугаас нь 21 ч биш, 16 ч биш 49 байх ёстой гэж лvндэгнэв.
Аль аль нь ахиухан орлого олох уурхайг л стратегийн орд гэж тодорхойлоод байх шиг. Бага орлоготой мянган уурхай нийлээд стратеги биш vv? Стратегийн бус юм гэж энэ улсад бий юу?
1989 онд 84 мянга гэж тоологдож байсан бугын сvрэг стратегийн гэдэг тодорхойлолтонд багтаагvйн улмаас эдvгээ таван мянга хvрэхтэй vгvйтэй болжээ. Талаар нэг тарвалзаж байсан тарвага хэмээх зургаа дахь "мал" маань улаан номонд орохдоо тулав. Арын сайхан Хангайд арзайж ургадаг самар "стратегийн бус" байснаас шуналын тvймэрт єртєж мєнх ногоон хушин ой сєнєж байна. Газар нутгийнх нь 10 хvрэхгvй хувь нь ойгоор бvрхэгддэг монгол улсад ширхэг мод ч стратегийн ач холбогдолтой санагдах юм. Гэхчилэнгээр тэмээний таваг идэх гэсэн дотор хvний хvслийг гvйцээхээр тэмээгээ хядлаа. "Ноолуур vнэтэй авна" гэсэн зараар ямаагаа єсгєж, бэлчээрээ барлаа. "Нvvрс авна" гэсэн vг урдаас шидэх тєдийд уралдан лицензийн наймаанд хошуурч байна. Бvгд л хєршєєс чиглvvлсэн стратегийн бодлогын золиос.
Бидний стратегийн бус гэж vзсэн бvхэн хєршєд маань стратегийн ач холбогдолтой. Монгол самраар тэрбум хятад дутах нь юу л бол. Гаалиар амь єрсєн байж нэвтрvvлсэн тавин тонн са¬мар нь хєєрхий, ганц єдєр Бээжингийн метронд зарагдаад дуусах биз. Тарваганы арьс нємєрсєнгvй гээд хятадуудын амьдралд єєрчлєлт орох уу. Бугын чив, эвэргvйгээр тэд vхэх vv. Асуудлын гол нь монголын баялаг шавхагдаж, vр дvнгvй vрэгдэхэд байгаа ч юм шиг.
Гаднынхан аль эртнээс монголын баялгийг стратегийн нvдээр харж байсныг дээр дурдсан кинон дээр бас дvрслэн vлдээжээ. Монголчууд нь германуудыг "Хаа холоос чулуу тvvх гэж ирээд тvвэг уддаг хvмvvс" гэж тодорхойлох зуур герман эр Макс монгол хэлийг гvнзгий судалж "хярамцаг" гэж vг ямар утга илэрхийлээд байгааг асууж шалгаана. Энэ байдлаас нь германууд алс хэтийн зорилго євєртєлж байсан нь тодров. Берлинээс ирсэн факст бодит байдлыг тов тодорхой єгvvлжээ. "Яаралтай нутаг буц. Наадуулын чинь шилж авсан зам нь хувьсгал, тулж тvших орон нь Орос боллоо. Оросыг дагаад яах л бол доо?

"Гэнэт тодорсон стратегич

Ерєнхийлєгч Н.Энхбаяр єнгєрсєн намар НVБ-ын чуулганд оролцож ирээд нэгэн сvрхий мэдэгдэл хийлээ. "Монгол улс 150-р байранд явж байна" гэдгийг Нью Иоркт очоод л мэдсэн юм байх. Эргэж ирээд УИХ-ын индэр дээрээс нээлтээ зарлав.
Ємнє нь дєрвєн жил Ерєнхий сайд хийж байхдаа мэдээгvйгээ, НVБ-ын чуулганд очоод мэдэж гэнэ. 1996 оноос хойш нам, тєрийг хослуулан захирах болсон хирнээ суган доогуур нь бугын эвэр, чивнээс єгсvvлээд тарвага, тэмээ, шадруудынх нь хураасан тємєр хvртэл тэрбумаар нь тоологдох стратегийн бараанууд цувж байхад анзаарсангvй юу, эс анзаарагчийн дvр эсгэв vv. 150-р байранд очиход чухам тэр єєрєє, тvvний гарт базагдсан нам нь голлох vvрэг гvйцэтгэснийг мартав уу. "Бид Ємнєд Солонгосоос 40 жилийн хойно, бараагvй хаягдаж явна" гэдэг дvгнэлтээ Ерєнхий сайд байхдаа яагаад хийгээгvй юм болоо. 2000-2004 он хvртэлх дєрвєн жилийн хугацаанд авилгыг цэцэглvvлж, хуучин арга барилыг сэргээж улс орны хєгжлийн хэдэн арван жилээр хойшлуулан чангааснаа яагаад дурсахгvй байна аа.
Нам нь дангаараа засаглаж, тvvний толгойд Н.Энхбаяр ганцаараа ноёрхож байхдаа хоцрогдож яваагаа анзаарах сєхєє байсангvй болж таарав. Гаалийн "алтан vеийг" эхлvvлээд, Эрдэнэтэд хувийн хяналтаа тогтоож, эхнэрээрээ Тагнуулын Тєв Газрын архивыг "цэгцлvvлэнгээ" дєнгєж "500 саяыг амалж" удирдагчаа доромжилсон авилгачныг илчлээд, хажуугаар нь улсаа 2020 оноос л хєгжvvлэх "стратегээ" боловсруулаад завгvй байсан гэж цайруулъя.
Стратегийн орд газар хэд байвал зохихыг "стратегидэж" зааварласан тvvний онолд єєрийнх нь зарласан "улсаа хєгжvvлэх стратегийн" уралдаанд ирсэн санаанууд багцлагдсан бололтой. Идей байхад идэх хvн ямагт олддог. Ерєнхийлєгч бусдын санаанууд дээр єєрєєсєє ганц нэг тоо л нэмжээ. "2020 оноос улсаа хєгжvvлье, стратегийн орд газар 49 байя, Ємнєд Солонгосоос 40 биш 4 жилийн хойно давхия л даа". Уг нь бол Ванган, Жигжид нарын тэртээ 1962 онд уран сайхнаар хэлснийг олиг муутайгаар давтжээ.
Монгол хvн 60 хvрч ухаан ороод, 61-тэй vхдэг гэсэн vгийг батлах гэсэн мэт Ерєнхийлєгч маань 11 жил хийгээгvй, бодоогvйгээ, 12 дахь жилээсээ л бодож эхлэв. Тэр одоо лут стратегич болжээ.

Сvvлчийн боломж

Хувь заяа бидэнд сvvлчийн боломжийг санал болгож байна. Монгол улс одоо л сэхэхгvй бол хэзээ ч босохгvй.
Хойд, урд хєрш эдийн засгийн хувьд хєл дээрээ баттай зогсжээ. Тэдний єсєн нэмэгдэж байгаа барагдашгvй эрэлт, хэрэгцээний vзvvрт монгол, тvvний баялаг харагдаж эхэллээ.
Биднийг стратегийн орд хэд байвал зохилтойг мэдэмхийрэн маргаж байх зуур тэдний нvд бvх баялгийг маань стратегийн ач холбогдлоор харж, хэрэгжvvлэх тєлєвлєгєєгєє давхар бодож байгаа. Ямар ч дайн тулаан, хэрvvл маргаангvйгээр, хvч заралгvйгээр єєрсдийн болгоно. Тэдний геополитикийн тооцоонд авилгач тvшмэд, хувиа хичээгч улс тєрчид хамгийн тvрvvнд ашиглагдахаар орсон байгаа. Хууль гэж сайхан юмаар гул барьж стратегээ хэрэгжvvлэх тул худалдагдах улстєрч олон байвал зvгээр. Хєршvvдийн энэ стратеги хэрэгжвэл бид 2020 он гэхэд Латин Америк, Африкийн баян хирнээ гуйлгачин орнуудын эгнээнд жагсаж Ерєнхийлєгчийн маань "Солонгосын араас дєрвєн жилийн л хоцрогдолтой давхих" мєрєєдєл ус болно.Гадаадынхан газрын баялгийн салбарт ноёлох байдалтай болж, орлого тэнцвэргvй хуваагдаж эхэлбэл аажимдаа vзэн ядах, хорсох сэтгэлгээ хуримтлагдсаар тvvнийг "зоримогоор" шийдвэрлэх vндэсний удирдагчийг хvсэмжилнэ. Тэр цагт "удирдагч" гадаадынхныг хєєж гаргах гэсэн олны хvслийг дагуулан тонгорох замаар хязгааргvй дарангуйллаа тогтооно. Ийм тєсєєллийг тархиндаа цогцлоосон хvмvvс "Ерєнхийлєгчийн засаглал" гэж гайхамшигтай зvйл байдаг тухай суртал ухуулгыг цацаад эхэлжээ. Тэд энэ зорилгоор эхний ээлжинд 300 сая тєгрєг тєсєвлєж "Монмедиа" гэж нэртэй тархи угаах бvлэг хvртэл байгуулсан байна. Єєрийгєє Рихард Зорге-тэй зvйрлэж нууц нэрийг нь зээлдэн элдвийг бичигч нэгнийг элсvvлж гvйцэтгэх албаа тохоожээ.
Монголын газрын баялгийн хуваарилалтаас vvдэх vр дагаврын тод хоёр хувилбарыг зураглахад ийм байна.Тэгэхээр яах вэ? Бvх баялгаа стратегиин гэж vзэх шаардлагатай. Yндэсний vйлдвэрлэгчид, монголчууд баялгаа эзэмших, ашиглах эрхийг давуу олгох хэрэгтэй. Монгол хvн уурхай авчихвал балрах гээд байгаа юм шиг сэтгэхээ болъё. Харин ч монгол хvн давуу эрхтэйгээр оролцож, хянаж, зохицуулахгvй бол балрах цаг ойрхон иржээ. Ядаж л 51 хувь монголчуудын мэдэлд байх ёстой.
Мэдээж бvх зvйлийг зах зээлийн зарчмаар хэрэгжvvлнэ. Хувьцаа, тендер, хєрєнгє оруулалт, зээл, ил тод тунгалаг байдал. Хэн ямар хєрєнгєєр юу хэрэгжvvлээд байгаа нь олон нийтэд тодорхой байж орлого, зарлага нь ойлгомжтойгоор мэдээлэгддэг байна. Уул уурхайн хувьцаа эзэмших бололцоог монголын иргэдэд нээлттэй болгоно.Гадаадын хєрєнгє оруулалтыг хэт шvтвэл баялаг маань бидний хяналтаас гадуур урсах магадлал их байна. Хууль эрх зvйн хувьд баталгаатай орчин бий болгосон нєхцєлд монголын компаниуд дэлхийн зах зээлээс мєнгє татах боломж бэлээхэн бий. Энэ бvхэн эхэлсэн.
Гаднынхны мэддэг, чаддаг юмыг монгол хvн ашиглаад, хєлслєєд, тvрээслээд, худалдаж аваад хийж болно шvv дээ. Бvх санаачлагыг гаднынханд єгснєєр тvй ч vгvй хоцорсон баян гуйлгачид Африкаар дvvрэн байгаа нь хангалттай сургамж. "Надад тулах цэг єгєєч. Тэгвэл би дэлхийг эргvvлмээр байна" гэж эрт цагт грек математикч хэлсэн шиг Монгол хvнд боломжийг нь єгвєл хэнээс ч дутахгvй. Адилхан тархи, бие хаа, гар хєлтэй. Хамгийн гол нь ба¬талгаатай баялаг байна. Тэрийгээ vнэлvvлээд, барьцаалаад хєрєнгє босгох боломж бэлээхэн байхад заавал гаднын мєнгєтэй хvнд найдаж, тvвэг дуудах юун. Боломжийг бид єєрсєндєє л олгохоос хэн нэгэн бидэнд бий болгож єгєхгvй.Нэгэнт хєрш зэргэлдээ том зах зээл бэлэн байгаа юм чинь бид єєрсдийн эрх ашгийг эн тэргvvнд бодолцсон наймааг хийх хэрэгтэй. Vндэстний эрх ашиг гэж байхаас ахан дvvсийн найрамдал гэж байдаггvйг тvvх харуулсан. Хэн хэндээ ашигтай байх хувилбараар л газрын баялгаа эргэлтэд оруулах хэрэгтэй.
Тэрнээс биш энэ ах, тэр сайн хєрш, ах тємєр замыг шийднэ, хєрш цахилгаан станц єгєх юм гэх маягийн нялуун vгээр халхавчлан хуурч, vндэсний эрх ашгийг хоёрдугаарт тавих маягаар асуудлыг шийдэх гээд байгаа хvмvvсийг дагах нь аюултай vр дагавар авчирна.Тєр засаг иргэдийнхээ эрх зvйн чадамж, баталгааг хангаж єгєєд хамгаалаад, дэмжээд л байж байх хэрэгтэй ш дээ. Тэрнээс тєр аж ахуйд хутгалдвал муугаас єєр vр дvнг хvлээх хэрэггvй. Тэгэх аваас тєр хэмээх эзэн биегvй "чєтгєрєєр" дамжуулан гаднынхан хуруугаа дvрэх, бодлогоо хэрэгжvvлэх болно. Хэн ч буруутахгvй, тєр л хараал идсээр хоцорно. Газрын баялгаас нийт ард тvмэнд тvгээхдээ татвар, шимтгэл гээд нийтэд тvгсэн ойлгомжтой хэлбэрийг ашиглахгvйгээр энэ тэр хvний хишиг, хувь гэхчилэнгийн суртал ухуулгын чамин нэр хэрэггvй. Ийм байдлаа мєнгє тараах нь хэсэг хvний сурталчилгаа, нэр олох хэрэгсэл болохоос илvv vр дvн єгєхгvй. Тєр татвар, шимтгэлээр бvрдvvлсэн хєрєнгєнєєсєє хєгжлийн тулгамдеан асуудлуудыг шийдвэрлэж, эмзэг хэсгийнхнийг тэтгэж, нийт иргэд нь олборлох салбарт хувьцаа хэлбэрээр хєрєнгєє байршуулах, ашиг хvртэх боломжийг дvvрэн хангах нь илvv ирээдvйтэй, итгэл тєгс зам юм. "Тvмний нэг" кинон дээр германууд бас нэг vнэн vг хэлжээ. "Эд нар нэг сэргээд сэхээд авбал хол явна шvv"

Тvмнийг биш бvгдийг

Зургаан жилийн ємнє МАХН "Тvмнээ ядуурлаас аварна" гэсэн уриа цууриатуулаад бараг биелvvлжээ. Тvм гэдэг нь 10 000 гэсэн тоон утгыг илэрхийлэх бєгєєд МАХН хяналтгvй засаглаж байсан жилvvдэд Н.Энхбаярыг дагаж гvйсэн, гаальд шургалсан, хуулийг гууль болгосон тvм орчим хvн "ядуурлаас" эгнэгт аврагдаж амжсан байна. Харин тэр тvмд багтаагvй олонхи vгvйрэн хоосорсон. МАХН удирдагчаа "тvмнийг л аврах" зорилгоо биелvvлсэн гэж vзсэн тул цаашид "Бумыг ядуурлаас гаргах, бvгдийг нь баяжуулах" талаар ярихыг ч vл хvсэх болжээ.
Тvмний нэгийг ч, тvмнийг ч биш монголын нийт иргэдийг ядуурлаас гаргах хэмжээний газрын баялаг бидэнд бий. Гаднынхнаар тvрээ барьж байгаад єрсєж, ахиухан хувь хvртэх гэж улайрагсад бvгдээрээ хvртэх боломжийг хаахаар элдвийг эрэлхийлж байна.
Монгол хvн эх нутагтаа илvv эрх, жаргалтай байх сvvлчийн боломжийг Монгол хvн эх нутагтаа илvv эрх, жаргалтай байх сvvлчийн боломжийг монгол нь монголдоо олгоё ! Улс шиг улс, иргэд шиг иргэдтэй болохын тулд бид маш идэвхтэй ажиллах хэрэгтэи. Идэвхтэй шvv!
ЖИЧ: Уншигч танд л гэж хэлэхэд "Тvмний нэг" кино єнєєдєр 23 цаг 30 минутаас С1 телевизээр гарах юм байна лээ. Та ядаж эхний 15 минутыг тухалж vзэхийг хичээгээрэй.
/УИХ-ын гишvvн Х.БАТТУЛГА бичиж байна/
Ардын эрх сонин 24 /556/

Брат

2007-11-02 10:12:37

-Москва ханиахад, Монголд найтаана-УИХ-ын гишүүн Х.Баттулга бичиж байнаОросоос өвөртөлсөн бодол Бух тэрэгний цонхоор харангаа “Оросын хөрөнгөтнүүд мөн ч их юм хийжээ” хэмээн санааширч буй С.Данзангийн (”Өглөө” кино) дүр сэтгэлд бууна. Түүний үг одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй бололтой. Москвагаас Улаанбаатарыг зорих нисэх онгоцонд сэтгэлд ийм бодол эргэлдэв. Номхон далайн бүсийн парламентчдын уулзалтад УИХ-ын гишүүн Д.Дондог, Ж.Гүррагчаа нарын хамт оролцоод буцаж яваа минь энэ. Ганзагын наймаа эрхэлж байх үеийн эмх замбараагүй Орос орон алга болжээ. Вагон дүүрэн ганзагачид очоод, хэн юу дуртайгаа зарж, авч, хийж байсан үе өнгөрч. Гар дээрээс худалдаа хийхийг, тэр ч бүү хэл худалдааны салбарт гадаадын иргэд ажиллахыг хатуу хориглосон байна. Эдийн засаг нь илэрхий сэргэж, гадныхны сунгасан гарыг төвөгшөөх байдалтай. Москва цэвэр цэмцгэр, ихэмсэг хот болжээ. Оросууд байгалийн баялгаас олсон орлогоос ард түмэндээ тарааж эхэлсэн байна. Жил бүр саяар хорогдож байгаа хүн амаа өсгөхийн тулд хүүхэд бүрт 6000 рубль олгодог. Хоёроос дээш хүүхэдтэй бол 250000 рублийн (10 мянга гаруй доллар) сертификат олгох ба түүгээрээ орон сууцжуулах хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Тэнэмэл хүүхэд өргөн авч, асарч байгаа бол 3000 долларын тэтгэлэг авна. Ардчилсан намын хүүхдийн мөнгийг ад шоо үздэг хүмүүст хэлэхэд улсын баялаг бол хүн ард юм байна. ОХУ-д төсвийн байгууллагын ажилтнууд, багш, эмч, гаальч нарын цалинг 1200 долларт хүргэснээс Монголд ирж орос сургуульд багшлах хүн олдохоо больж гэнэ. Оросын гадаад өрийн дарамт алга болсон. “Газпром” зэрэг аварга компаниудаас гадны оролцоог шахаж орос үндэстний мэдэлд бүрэн шилжснээр Microsoft мэттэй л зиндаархаж байна. Энүүхэн Эрхүү муж гэхэд манай улсын төсвөөс 10 дахин их төсөв төлөвлөдөг болжээ. 1990 онд бидэнтэй адил шахуу нөхцөлөөс зах зээлийнхээ гарааг эхэлсэн хөрш маань биднээс тасран оджээ. Нууц нь юунд байна вэ?Оросын хөгжлийн нууцГэнэн цайлган хариултууд зөндөө Орос чинь байгалийн баялаг их, газар нутаг том, 200 сая хүнтэй гэх мэт. Хүн ам их, газар нутаг том, байгалийн баялаг арвингаараа болдог бол хөгжөөд, тасраад алга болчихоор улсууд Африк, Латин Америкаар дүүрэн. Дээрх асуултын хариуг нэг л зүйлээр тайлбарлах, ганц өгүүлбэрээр илэрхийлэх боломжгүй юм. Мэдээж урьдын аварга гүрнээс үлдсэн техник технологийн муугүй бааз, нэр хүнд, нөлөөлөл, цэргийн хүч байсан. Иргэдийн боловсролын төвшин харьцангуй өндөр. Дэд бүтэц муугүй. Байгалийн баялаг ялангуяа эрчим хүчний хязгааргүй нөөцтэй орон. Гэтэл дэлхий даяар эрчим хүчний хямрал нүүрлэж, нефтийн үнэ зогсолтгүй өсч байдаг. /Лениний цахилгаанжуулалт.
Энэ бүх тааламжтай өгөгдөл дээр улс төрийн ухаалаг бодлогууд хэрэгжүүлж чадсаны ачаар хөгжлийн замд гарч чадлаа гэвэл арай дөхөх юм болов уу. Америк, Европын хамсал бут үсэрсэн ЗХУ-ын суурин дээр үлдсэн Оросын хүч чадлыг сулруулах, их гүрний статусыг үгүй хийхээр чармайж буйг сөрж, үндэстнээ мөхлөөс аврахаар оросууд шургуу ажиллажээ. /Борис Ельциний дараагаас/ Юуны өмнө банк, санхүүгийн салбарт гаднын нөлөөллийг бууруулах, үгүй болгохыг зорив. Санхүүгийн томоохон объектууд ямар ч тохиолдолд оросуудын гарт үлдэх ёстой. Улсыи мөнгө, санхүү бол дотоод хил хязгаар. Хүнсний аюулгүй байдалтай адил төвшний зүйл. Оросууд банкны салбарт гадныхныг томруулахын оронд үндэсний хөрөнгөтнүүдийг дэмжихээр шулууджээ. Бодлого зөвөөс хөгжил нь шулуусав. Ашигт малтмалын салбарт оросууд дан өөрсдийн ноёрхлыг тогтоожээ. Үр дүнд нь үндэстэн хожив. Нефтийн бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтөөс үүссэн ашгийн татвараас чамлахааргүй мөнгө ард түмэндээ тарааж байна. Харин монгол түшмэд маань ашигт малтмалаа хэрхэн гаднынханд өгч, өөрт хэдэн юм унагах вэ гэдэг дээр толгой гашилгаж байгаа. Эдийн засгийн судас болсон нөфтийн салбарт оросууд харийнхны хоншоорыг ч цухуйлгасангүй. Үр дүнд нь “Газпром” дэлхийн аварга компаниудын тэргүүнд гарлаа. НИК-ийн хувьчлалын үед бид Монголын судасны гүйдлийг гаднынханд өгөхгүй гэж мэрийсэн. Хяслантай нь ахиад л тээг тавигдав. Арга буюу би өөрийн биеэр ЮКОС-ын удирдлагатай очиж уулзан хэлцэлд орж, тендерт хамтран оролцох арга замыг сонгосон. Хэрвээ тэр үед бидний хоорондын тохиролцоо биелсэн бол ЮКОС-ын нэрийг бид ашиглан хувьчлалд орно. Хувьчлалын үнэ 10 сая долларыг бид гаргах учраас ЮКОС зөвхвн хямд нефть нийлүүлэгчээр үлдэнэ. Хариуд нь ЮКОС-ын дамжин өнгөрөх төмөр замын тарифыг буулгахад туслахаар тохиролцож байлаа. Гэвч эцсийн мөчид ЮКОС хувьчлалд оролцох сонирхолгүйгээ илэрхийлэв. Нэгэнт бид авч чадахгүй болсон ч үндэсний компани авах шаардлагатай. “Петровис”-ын Ж.Оюунгэрэлийн эсрэг хэвлэлийн дайралт, гүтгэлэг ширүүссэн тул тэр хувьчлалд оролцох саналаа татжээ. Өөр олигтой компани харагддаггүй. Би тэгэхэд Ж.Оюунгэрэлтэй уулзаж хувьчлалд оролцохыг ятгасан. “Монголын эдийн засгийн судас гэдэг утгаар нь хандаач. Бид НИК-ийг гадныханд алдвал хожим маш их үнэ төлж байж үндэстний ашиг сонирхлыг хангах болно. Хямд байгаа дээр нь монголчууд авах ёстой, шаардлагатай бол бид санхүүгийн дэмжлэг үзүүлье” гэсэн. Ж.Оюунгэрэл ч зөвшөөрч хувьчлалд ороод, ялсан, авсан. Үндэстний ашиг сонирхлын чухал нэгэн цэг монгол хүний хяналтад үлдсэнд би хувьдаа баярлаж явдаг.Оросын хөрөнгөтнүүд юу амжуулав?Орос үндэстэнд эдийн засгийн бахархал бий болжээ. Чукоткийн амбан захирагч Р.Абрамович Европын хамгийн нэртэй, түүхтэй клуб Челсиг 500 сая доллараар худалдаж авлаа. Өнгөц харахад баян хүний тэнэглэл. Бодит байдал дээр “Орос гэж хэнээс ч дутахааргүй баян орон байна шүү. Европчууд та нар өөрсдийгөө биднээс дээгүүр гэж бүү сага” гэж хэлснээс өөрцгүй цохилт боллоо. Төдийлөн үнэ хүрэхгүй байсан оросын тоглогч А.Щевченког Челси баг 60 сая паундаар авсан. Р.Абрамович байгаагүй бол энэ бүтэшгүй санаа. Оросын хөл бөмбөгчдийн нэр хүнд сэргэв. Англичууд ярвайлдан, европ даяар толгой сэгсрэв. Харин Оросууд нийтээрээ баярлан хөөрчээ. “Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн тэдэн хувиар өслөө” гэхээс илүүтэйгээр орос хүн Европын толгой баян гэдгийг нотолсон нь үндэстэнд нь бахдал авчирчээ. Хөгшин Европын цөм, үзэл санааных нь хөдөлгүүр шахам болсон Английн клубыг орос хүн худалдаж аваад өөд нь татаж, дэлхийн хамгийн баян дөрвөн клубын нэг болголоо. Англичууд Есүсээс хөл бөмбөгийг илүүд үздэг улс ажээ. Хатан хаан хүртэл Челсигийн улаан фэн. Энэ бол олон үг нуршиж Орос орны хүч чадлыг магтахаас илүү бодит мэдрэмжийг төрүүлж байна. /Манай үндэсний бөхтэй адил/. Челсиг авсантай холбогдуулан эх оронд нь ганц нэг хүн түүнийг муулж, шүүмжилж байхад Р.Абрамович орос үндэстний бахархлыг бий болгохын төлөө хэн ч урьдчилан харж чадахааргүй нүүдлийг хийжээ. Тэр ганцхан хөл бөмбөгийн баг авч баярхсан юм биш. Бүхэл бүтэн мужийг өөд татсан. Чукотка мужийн амбан захирагчаар 2000 онд сонгогдсон нь цаанаа олон салаа бодлоготой зүйл байсан байна. Социализмын үед хүчээр барьж байсан Алс Дорнодын оршин суугчид ЗХУ-ын задралтай зэрэгцэн Европ руу нүүдэллэжээ. Сул орон зайд ямх ямхаар ахидаг хятадууд түрэн орж нэг мэдсэи 6 сая хятадтай болчихсон байдаг. Хятадуудын түрэлтийг зогсоох, уугуул оршин суугчдыг тогтоон барихын тулд Р.Абрамович шаргуу ажиллажээ. 2000 онд түүнийг ажлаа авахад Чукоткийн жилийн төсөв 66 оая ам.долларын татаасаас бүрдэж байсан бол хувийнх нь хөрөнгө найман тэрбум ам.доллар байсан байна. Хүмүүсийн дундаж цалин сард. 200 ам,доллар байжээ. Ажилгүйдэл арван. хувьтай байсан. 2006 он гэхэд ажилгүйдэл хоёр хувь болж, муж төсвөө төвийн татаасгүйгээр өөрсдөө бүрдүүлдэг болоод ажиллагсдын дундаж цалин 700 ам.долларт хүрчээ. Түүний удирдсан жилүүдэд тэнэг чукча хэмээн цоллуулж байсан нутгийн иргэд баруунаар жуулчлал хийх боломжтой болжээ. Тэд урцанд бус Р.Абрамовичийн Канадаас худалдан авч өгсөн угсармал дулаан сууцанд амьдрах болсон. Ганц тэрбумтан олон асуудлыг нэг мөр шийдэв. Ямар ч хэрүүл маргаан, улс төрийн бохир тэмцэлгүйгээр шүү. Ажил хэрэгч хүмүүст боломжийг нь өгсөн нь Оросын хёгжлийн бас нэгэн нууц гэлтэй.Нэг туйлт ертөнц гэж үгүйОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин Мюнхенд болсон Аюулгүй байдлын асуудлаарх бага хурал дээр хэлсэн үгэндээ “Хүйтэн дайны дараачаас ярих болсон нэг туйлт ертөнц биеллээ олсонгүй… Орчин үеийн дэлхий ертөнцөд нэг туйлт загвар боломжгүй төдийгүй байж болшгүй зүйл юм” гэж мэдэгдсэн нь шуугиан тарьсан. Баярлаж бахдах хэсэг байхад айж эмээсэн, болгоомжилсон хэсэг бас байна. Хорвоо ахиад сөргөлдөөний замд оров уу. Их гүрний дээрэнгүй үзэл сэргэв үү? БРИК (Бразили, Орос, Энэтхэг, Хятад) гэж хүчирхэг бүлэглэл үүсч байгааг В.Путин тунхаглалаа. Барууныхан та нар ДНБ-ий хэмжээ гэж юмаар түрээ барьдаг бил үү, тэгвэл эдгээр дөрвөн орны ДНБ-ийх нь хэмжээ Америк, Европын Холбооноос давж байна. Хүн ам, эдийн засаг, цэрэг зэвсгээрээ та нараас дутах юм алга хэмээн мөчөөрхөж Америк, Европтой эн тэнцүү аяглах эвсэл ийн бүрдэж байна. В.Лутин арабуудтай тэврэлдэн золгож, Ху Жинтао Африкт таван тэрбум ам.доллар тараан ая эвийг нь олж эхэллээ.
Нэгэнт өөрийгөө ертөнцийн нөгөө туйл гэж үзээд эхэлсэн манай хойд хөрш одоо эргэн тойронтойгоо яаж харьцах бол. Мөнхийн хөрш нь болох бид яавал зохилтой вэ?

Брат.Бага Сергей Бодровын тоглосон “Брат” кинонд орос ах (брат) Америкт очин мафийнхных нь хандыг дарж, янхан гэлтгүй ганц орос эмэгтэйн төлөө нэгийгээ үзэж байгааг дүрсэлжээ. Хэдэн жилийн өмнө энэ нь зарим хүнд инээдтэй санагдаж байсан. “Хн, оросууд ингэтлээ хол хэвтэнэ. Америкуудын өөдөөс дуугарч чадах юм уу?” Одоо бол ингэж асуусан хүн ам руугаа алгадуулах цаг иржээ. Оросуудад өмнөх сүр хүч нь сэргэж, олон улсын тавцанд жанжлах үзэл, дуршил нь цухалзан байна. “Брат” кино ч оросын үндэсний үзлийг сэргээхэд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж америкийг шүтэх, зорих урсгалыг сааруулсан гэнэ. “Ах” маань сэхээ орохтойгоо зэрэг биднээрээ оролдож эхлэх бололтой. Асгатын мөнгөний ордыг тойрсон маргаан бол өчүүхэн эхлэл. Манай мэт жижиг улсыг Ерөнхийлөгчирхүү юмаар нь дамжуулаад яавал ч яахын дохио шүү дээ. Асгатыг Оросын төр бус төрд буй нэг хоёр хүн оролдож эхлэхэд л ийм доргион үүсгэж байгаа юм чинь төр нь ханцуй шамлаад дайрвал юу болох билээ. Ах минь, амь авар гээд сууж байх юм уу?

Тэсч үлдэх замыг эрэлхийлье.Оросын хөгжил шулууссаныг Ерөнхийлөгчийн засаглалын ололт хэмээн тайлбарлаж, даган дууриахыг сурталдаж байгаа хүмүүс олон зүйлийг дутуу тооцож байна. Бидэнд хоёр их гүрнээс өөр хөрш байхгүй. Бидэнд өөрсдийн бодлыг тулгах, бусдыг шүүмжлэх, сүрдүүлэх эдийн засгийн хүч, хүний нөөц, техникийн боломж бүр ч байхгүй. Гурав дахь хөрш маань энэ, тэр гэх нь мөрөөдөл. Үлгэрийн төвшинд л байгаа зүйл. Оросуудыг төвхнөх гээд ядаж байх зуур бид завшааныг ашиглаад цэгцрээд авч чадсангүй. Газрын наймаа, лиценз, хотын утаа, самрын наймаа мэтхэнээр хөөцөлдөж байтал минь оросууд хүчирхэгжлээ. Орос, Хятад хоёр хүчирхэгжихийн хирээр бид завсарт нь хавчуулагдан, тоглоомонд нь өнхөрдөг түүх давтагдах дөхөөд байна. Бий болж буй гадаад нөхцөл байдал Монголд Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтвол шүүрэн авч дэмжих төлөвт оржээ. Төсөөлөл төдийд яригдаж байсан байгалийн баялгууд нотлогдож, эрчим хүчний нөөц боломжууд (нүүрс, уран) их гүрнүүдийн хорхойг гозолзуулж байна. Өнөөгийн ертөнцөд эрчим хүчний хямралаас өөр сэтгэл түгших зүйл бага бөгөөд “гайтай “эрчим хүчний нөөц нь бидэнд чамлахааргүй байна. (2.4 сая хүндээ харьцуулбал). Торонтод болсон уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулагчдын ээлжит уулзалт дээр “Монголд тогтвортой байдал тогтвол хөрөнгө оруулалт хийх таатай нөхцөл бүрдэнэ” гэж мэдэгдэж, “танай үнэлгээ төдөн байраар ухарлаа шүү” гэж шахаж байгаа гадааадынхан тогтвортой байдал гэдэг үгнийхээ цаана нэг хүний дарангуйлалд ор, ярьж тохироход амархан байдалтай болоотох” гээд байгаа бус уу. Яагаад монголчуудад илүү ашигтай нөхцөл тулгахаар тогтворгүй байдал гэдэг юм? Тогтвортой байгаа нь энэ гээд тэдэнд байдгаа цөлмүүлэх албатай юу? Бүгд уралдан бидэн рүү сээтэн хаяж байгаа нөхцөлд монгол үндэстний эрх ашгийг хэрхэн хангахаа бид хатуу шийдээгүй сууж байна. Сиймхийг мөнхийн Ерөнхийлөгч болохоор мөрөөдөгсөд ашиглан ард түмний өмнөөс амлалт өгөн наймаацаж байх шиг. Дангаараа засаглаж, дургаараа авирлахыг мөрөөдөгсдөд ард түмний эрх чөлөөг уландаа гишгэх, ардчиллыг баллуурдах юу ч биш. Тэд ард түмэнд таалагдах, мэхлэхийн тулд хоосон чихэр долоолгон ашигт малтмалаас хүн бүрт хүртээх хишиг, хувийг амлаж эхэллээ. Гаднынхан Монголд тогтож болох Ерөнхийлөгчийн засаглалыг баялагт нь хүрэх хялбар зам хэмээн харж байна. 76 хүнтэй тохиролцох нь хялбар уу, ганц Ерөнхийлөгчтэй наймаалцах нь хямд уу гэдэгт удаан бодох хэрэгцээ алга. Гадна талаас чинь бид дэмжьө, дотооддоо яахыгаа чи өөрөө мэд гэх маягийн хандлага илт цухалзаж эхэллээ. Ардчиллын манаач гэж өөрийгөө нэрлэдэг АНУ гэхэд л Латин Америкийн орнуудын баялгийг хямд авахын тулд дарангуйлагчдыг дэмжиж байсныг өнөөдөр өмнөд америкчууд ил тод хэлж эсэргүүцэн шүүмжлэх болжээ. Америк, Орос, Хятад, Япон, Франц аль нь ч бай өөрсдийнх эрх ашиг гэж юманд хөтлөгдөхөөс монголын ард түмэн эрх чөлөөтэй байна уу, үгүй юу падлийгүй. Ахан дүүгийн найрамдал гэж юм хэзээ ч байдаггүй, байх ч үгүй. Үндэстний эрх ашиг л ямагт байсан. Хэдийгээр далан зургаан мангуу гэж муулдаг ч олуулаа хэлэлцэж, хэрэлдэж байгаа нь үндэстний эрх ашгийг хангах цорын ганц баталгаа болж байгаа бус уу? Өөрчлөгдөн буй нөхцөл байдалд бидний монголчууд тэсч үлдэх цорын ганц Зам нь олонхийн засаглал-парламент, ардчилал болоод байна. Парламентийн засаглалаа улам төгөлдөржүүлж, ард түмний хяналтыг бий болгон, ил тод, тунгалаг байлгаж гэмээ нь хоёр туйл руу салах нь тодорхой ертөнцөд цөөхөн монгол тэсч үлдэнэ. Олигарх цөөнхийн засаглал руу халтиран орвоос “баяртай” болж, Орос хятадын мөнхийн тоглоом болох байлгүй. Тэдэнд тоглоомын улс байгуулах арвин туршлага бий шүү. Бидэнд тоглоомын улс байсан арвин түүх бас бий шүү. Нийтлэгдсэн хэвлэл: Ардын эрх 2007.03.21

Яармаг

2007-11-02 09:58:53

- Хоосон эмзэглэлээс бодит vйлс рvv шилжье-
Сэтгэл эмзэглvvлсэн мэдээ Миний єссєн газар Яармаг. Аав, ээж минь одоо ч тэндээ амьдарч байгаа. Тэд маань нас дээр гарсан ч, дассан газрын даавуу зєєлєн гээд тэндээсээ холдох нэг л дургvй. Шєнийн дєрвєн цагт утас дуугарч, дvv маань “Яармагт тvймэр гарч. Аав, ээж гайгvй байгаа даа” гэсэнд мэгдэж сандран тэдэн лvvгээ яаран залгавал эсэн мэнд. Тvймэр тэднээс холгvй гарч, хvмvvс эндсэн мэдээ сонсогдлоо. Сэтгэл vймэрч, эмзэглэнэ. Хоосон эмзэглэж суухаар нэг юм хийе гэвэл дvv зєвшєєрч гамшигт єртсєн хvмvvст боломжоороо туслахаар болов. Бvгд гэр хорооллын байдал цаашид ч гамшиг авчирч, уршиг тарих нєхцєлийг бэлээхэн бvрдvvлчихсэнийг мэдсээр хэрнээ хоосон эмзэглэж, цэцэрхэж сууна. “Гэр хороолол агаарын бохирдлын гол эх vvсвэр”, “Гэр хороолол гэмт хэргийн vvр уурхай”, “Гэр хороолол хотын єнгє vзэмжийг гутаагч” гээд л хэлэхгvй муу vг байхгvй, ам амандаа шаагилдацгаана. Яг vнэнийг хэлэхэд, “унаган яармагийнхан” гэвэл 1966 оны vерээр нутаг заагдагсад. Сонин юм шvv. Яармаг хотын тєвєєс долоохон км-ын зайд орших хэрнээ сумын тєвийн дайтай тохижилт, суурьшилтайгаар 40 жилийг элээж байна. 1945 онд нурам байсан Берлин хот (дєрвєн сая хvнтэй) 15 жил хvрэхгvй хугацаанд шинэ хот болсон байхад 40 мянга орчим хvнтэй Яармаг дайны хєлд дайрагдаагvй хэрнээ бахь байдгаараа vлджээ. Хий vзэгдэл “Хий vзэгдэл Европоор тэнvvчилж явна. Коммунизмын хий vзэгдэл…” гэж К.Маркс бичсэн шиг хэлж ирэхгvй, хийсч ирэх гай гамшиг гэр хорооллоор тэнvvчлэн, хариуцлагагvй, хэнэггvйн орон зайг анаж байна. Хоцрогдлын хий vзэгдэл! Гэр хороолол иргэншлийн наад захын шаардлагыг хангахгvй гэдэгтэй маргах хvн одоо нэгэнт vгvй болжээ. Нийтлэлч Б.Очирын бичсэнээр гэр хорооллын мянган єрхєд нэг хvйтэн усны крант оногдож, “халуун усны крант” олдохгvй байхад утаагvй тvлш санаачлагчийн сууцанд халуун, хvйтэн усны зургаан крант, хоёр суултуур, хоёр шvршvvр ноогдож байх жишээтэй. Гэхдээ л гэр хоооллынхны сэтгэлгээний хvлээс учирч буй гамшгуудаас хамгийн аймшигтай нь гэж би боддог. Єнгєрсєн зууны 30-аад он гэхэд Германы ихэнх иргэд гэр хорооллоос ялгарах зvйлгvй нийтийн сууцанд амьдарч байв. Зарим талаараа гэрээс долоон дор. Дундын жорлон. ариун цэврийн нєхцєл, vнэр танар. Нэг нь чангахан дуугарахад байраараа давхийн цочно. Ийм байдалд амьдарч байсан германчуудын сэтгэхvйг психоаналитикч Вилыельм Райх судлаад нэгэн дvгнэлт хийсэн нь тухайн цагтаа шуугиан тарьж, хожмын их єєрчлєлтvvдийг эхлvvлсэн тvvхтэй. Тухайлбал, гэр орондоо тав тухгvй, эхнэр нєхєр хоёр дотно харилцаанд чєлєєтэйхэн орж чадахгvй удсанаас сэтгэхvй нь хvлэгдэн баглагдаж уур цухал нь овоорон ёстой л галзуурахад ганц хуруу дутуу болсон байж. Гаднынхан Монголд ирээд яг ийм агуулгаар олон зvйл асуудаг “Монгол гэрт бvх зvйл ил юм. Эхнэр, нєхєр яаж учраа олдог вэ?” гэх шиг. Тэр бvv хэл монгол гэрт амьдардаг эр, эмийн харилцааг харуулсан Н.Михалковын “Уурга” хэмээх кино том шагнал хvртэж байсан гэдэг. Тэр кино монгол хосууд гэртээ боломжгvй болохоор тал хээр газар учраа олдог, энэ vед нь хvн цочоохоос сэргийлж уургаа газар хатган дохио єгдєг гэсэн санаагаар vйл явдлаа зангидсан байсан. Манай гэр хорооллынхны сэтгэхvйд 30-аад оны германчуудын дvр зураг нvvрлээд байгаа нь нууц биш. Энэ бол асуудлын хамгийн эмзэг хэсэг. Vvнийг хэн ч ярьж бичдэггvй. Гэтэл нийгэмд хvмvvсийн сэтгэл зvйгээс их зvйл хамаардаг бус уу. Эндээс vvдээд жаахан статистик тоо дурдъя. Гэр хороололд Улаанбаатарын нийт єрхийн 58 хувь, хvн амын 70 орчим хувь нь амьдарч байна. Тэд жилдээ 504-600 мянган тн нvvрс, 360 мянган шоо метр тvлээ тvлдэг. Харин vvнээс гарсан утаа агаарын бохирдлын 90.2 хувийг эзэлдэг ажээ. Тvvнчлэн гэр хорооллыг дагасан 50 мянган жорлон, угаадсны нvх, 260 мянган тн хорт бодис ялгардаг юм байна. Эрvvл ахуйн шаардлага хангаагvй дээрх нєхцєлд 126 мянган єрх аж тєрдєг. Цаашилбал, гэр хорооллынхон сууцанд амьдрагсдаас 2-8.5 дахин их хими, 10 дахин их бактерлогийн бодисоор амьсгалж байна. Бас ахиад нэг тоо хэмж хэлэхэд гэр хороололд нийт гэмт хэргийн 70 гаруй хувь нь гардаг аж. Энэхvv “гамшгийн” гэмээр байдлаас болж нэг сая хvн, би, та, Улаанбаатар хотынхон бид бvгд хорддог гэсэн тооцоо гарсан байх юм. Мєнгє цєлмєх тєслvvд 2000 оноос хойш гэр хорооллыг алдар нэр горилох, мєнгє цєлмєх хэрэгсэл болгох хєдєлгєєн эрчимтэй єрнєлєє. Сайжруулсан зуух, шахмал тvлш, цементэн гэр, цэвэр, бохир усны шугамтай гэр хороолол гээд зvсэн зvйлийг санаачлан хандивлагчдаас болон татвар тєлєгчдєєс зулгаасан мєнгєний хэмжээ 50 тэрбум хол давсан байх юм. Гэсэн ч утаа єчvvхэн ч багассангvй, нєхцєл байдал огт сайжирсангvй. Ядуурал, ажилгvйдэл, євчин зовлон дээр нь тvймэр нэрмэв. Гэр хорооллыг барилгажуулах гэсэн олны хvсэлд дєрєєлєн хадгаламж зээлийн хоршоо байгуулан луйвардах явдал ч гарав. Гэр хорооллын асуудлууд овоорохын хэрээр тєсєл санаачлагчид цулайж, тєрийн захиргааныхан унах мєнгєнєєс нь хvртэх хувиа тооцоолно. Бvх гайхамшигт тєсєл нэг томоос том дутагдал агуулжээ. Тэр нь бvгд гэр хорооллыг газартай нь хадахыг чухалчлах. Утаагvй тvлш, сайжирсан зуух vр дvнгээ єгчээ гэж мєрєєдье. Халуун ус, цэвэр ус, бохирын шугам, ая тух, сэтгэл зvйн таатай орчин гээд илvv чухал асуудлуудыг яах юм бэ? Хэн юугаар шийдэх юм ? Тэд чинь утаа шиг замхраад алга болохгvй шvv дээ. Ганцхан Улаанбаатар л утаатай юу? Гэр хорооллыг адлахдаа ганц л зvйлийг онцолж ярьдаг. Утаа гамшгийн байдалд хvрлээ л гэнэ. Туркийн нийслэл Анкара. Уулсын дунд оршдогоороо утаанбаатараараа дуудуулж буй нийслэлтэй минь адилхан. 70-аад оны дундуур тэнд бас л утаа, шаардлага хангахгvй сууцны асуудал босч, бас л мєнгє цєлмєгчид дайраад єнгєрчээ. Туркчууд шахмал тvлш, сайжруулсан зуух мэт нь асуудлыг шийдэхгvйг ухаарч нураасан хашаа хорооны буурин дээр тохилог сууц босгон газрыг эзэмшиж буй айлд єгєв. Анкара цэлмэг хот болж, цэцэглэн хєгжсєн тvvх ийм. Рио де Жанейро Бразилчууд бас л орон сууцжуулах аргыг сонгосны vр дvнд дэлхий хамгийн том хотуудад тулгардаг асуудлаа шийдэж чаджээ. Нарны хот гэх мэт хотхоныг бий болгон ядуусыг орон сууцжуулав. Хожим ямар vр дагавар гарахыг тооцоогvй нь л жаахан тиймэрхvv. Учир нь тэд ядуусыг сууцтай болгосон ч ажилтай болгож чадаагvй юм. Ажилгvй, ядуу хvмvvсийн бєєгнєрєл гэмт хэргийг гааруулах нь тэр. Сvvлдээ нарны хот руу хvн зvглэхээс айдаг болжээ. Энэ тухай урнаар єгvvлсэн бразили киног уншигч та санаж байгаа гэж найдаж байна. Куала Лумпур. Малайзад орон сууцжуулах хєтєлбєр эрчимтэй явагдав Гэхдээ бас л нэг алдаа гарсан юмдаг. Эзэнгvй, хоосон газар барьсан сууцнууд эзнээ олох гэж зовов. Газрын маргаан хийхгvй гэж амарчилсан нь цаг ямагт тєв рvv тэмvvлдэг хvмvvсийн эрэлттэй давхцсангvй. Зах зээл эрэлт, нийлvvлэлтдээ л хєтлєгдєхєєс хотын захиргааныханд захирагддаггvй хуультай. Гэхчлэнгээр Марокко, Мехико. Энэтхэг гэх мэт улс асуудлаа хэдийнэ шийджээ. Тэдний алдаа, оноо єнєєдєр бидэнд бэлээхэн сургамж болно. “Аман хуур” ба бидний туршлага Бидэнд ч бэлэн туршлага бий л дээ. Орон сууцжуулах анхны давалгаа 1960-аад онд эхэлсэн. “Аман хуур” гэж монгол хvн бvрийн сэтгэлд хоногшсон кинонд энэ тухай гайгvй сайнаар єгvvлсэн. Киноны гол зангилаа нь шавар тагзны айлыг шинэ баригдсан сууцанд шилжvvлнэ. Орон сууцны хангамж сайнгvй учраас хоёр айлыг нэг сууцанд хуваарилна. Соном євгєний аз гийхэд хvргэн болох залуу нь хєрш болно. Сууцанд шилжигсэд бvтээн байгуулалтадаа єєрсдєє rap бие оролцох бєгєєд тэдний тєлєєлєл нь ирээдvйн хvргэн хvv. Ер нь л энэ киногоор тухай vеийн асуудлыг шийдсэн гэдэгтэй хэн ч маргахгvй биз. Дараачийн давалгаанууд нь Сансар, комбинат, 3, 4-р хороолол, 1, 13-р хорооллуудыг бvтээн босгож олон єрхийн магнай тэнийлгэсэн явдал байв. Би л гэхэд талийгаач Л.Энэбиш даргын шийдвэрээр 11 дvгээр хороололд орон сууцаар шагнагдаж, хєл газар хvрэхгvй явснаа хэзээ ч мартдаггvй юм. Самбо бєхийн Холбооны даргаар хотын дарга Л.Энэбиш сонгогдоогvй бол байранд орох хугацаа минь хойшлох л байсан байх. Улаанбаатарын эргэн тойронд буй сул єртєггvй газруудад орон сууц бариад гэр хорооллынхныг шилжvvлчихье гэхэд малайзчуудын алдааг давтъя гэсэн vг. За, шилжчихлээ гэхэд Яармагаас нvvсэн Дамбын хашаанд Увсаас орж ирэх Балдангийнх суурьшина. Гэр хороолол байгаагаараа vлдэж, нєхцєл байдал хэвээр vргэлжилнэ. 40 мянган айлын орон сууц яагаад удааширна вэ? 1990 оноос хойш засаг тєрийн хэмжээнд гэр хорооллын асуудлыг дорвитой авч vзсэн явдал бол Ардчилсан намын 40 мянган айлын орон сууц хєтєлбєртэй салшгvй холбоотой. Энэ нь монголчуудын тєдийгvй гадаадын хєрєнгє оруулагчдын сонирхлыг татжээ. Солонгос, Япон, Хятад, Орос, Америк гээд олон орны барилгын салбарыг онилогчид тодров. Гадаадын хєрєнгє оруулагчдаас тавьж буй саналууд, тэдний vйл хєдлєлийг харж байхад гурван бvлэгт хувааж болмоор. 1.Том хэмжээний хорооллыг єєрсдийн хєрєнгєєр босгочихоод Засгийн газраас мєнгє нэхэж аваад явчих сонирхолтой бvлэглэлvvд. Тэд борлуулалтын асуудалтай зууралдахыг vл хvснэ. Vр дvнд нь тєрийн оролцоо гажуудал, завхрал, алдагдал, шамшигдууллыг авчрах нь гарцаагvй. Тєр бол хамгийн муу менежер. Дарамт нь татвар тєлєгчид дээр л бууна. Солонгос голдуу хєрєнгє оруулагчид ийм сонирхол илэрхийлж, хєєцєлдєж, амжуулж явна. 2.Хууль, эрх зvйн орчин тогтвортой баталгаатай байвал урт хугацааны зээл, моргэйж, ипотекийн зарчмаар хєрєнгє оруулах сонирхолтой бvлэглэлvvд. Америк, Малайзын хєрєнгє оруулагчид vvнийг эрхэмлэж байна. Тvрvvчээсээ “Stoneleigh international” компани “Гандирс” хорооллыг моргэйжээр барих санал гарган, шаваа тавьсан. УИХ моргэйж, ипотекийн хуулийг нь баталж єгєєгvйгээс удааширсан. Шvvх дамжин сунжралгvй, гэрээний нєхцєлєєр маргаанаа хурдан шийдвэрлэх боломжийг хуулиар баталгаажуулаагvй нєхцєлд моргэйж, ипотек хєрєнгє оруулагчдадаа эрсдлээс єєр юу ч авчрахгvй байх магадлалтай. Иймд хуулиа яаралтай гаргах хэрэгтэй болж байгаа юм. З.Хотын дарга нарыг аргалж байгаад жаахан газар авч тvvн дээрээ ганц, хоёр байшин бариад, хэд нугалан зарах сонирхол бvхий жижиг хєрєнгє оруулагчид. Бага орлоготой иргэдэд авлигын зардлаа шингээсэн тэдний vнэ давшгvй даваа. Ийм бvлгийнхний дунд Солонгос, Чехийн луйварчид шургалсан нь олонд нэгэнт тодорхой болсон. Энэ бvлэглэлд хамаарах хєрєнгє оруулагчид асуудлыг дорвитой шийдвэрлэхэд тусалж чадахгvй Оргvйд орвол охинтой нь дээр гэх хэмжээний л юм даа. Аль ч бvлэглэлд учирч буй дарамт бол тєрийн тvшээдийн увайгvй зан, нэхэж буй авлигын хэмжээ. Дээр хэлчсэнлэн эхний бvлэглэлийнхэн vvнийг сайтар тооцож байгаа учраас авлигачдад єєрсдєд нь ачааг нь vvрvvлээд алга болох сонирхолтой. Илvv хорлонтой байгаа биз. Би барилгын салбарт хєрєнгє оруулахаар сонирхож буй гаднынхантай цєєнгvй уулзсан. Бvгд л “Байшин барих технологи хєгжсєн одоо цагт ямар ч хvндрэлгvй. Баталгаатай тєсєлд оруулах сул мєнгє дэлхий дээр єчнєєн. Ганцхан асуудал нь єєртєє ашигтайгаар шийдэх гэсэн тєрийн тvшмэдvvд чинь хvндрэл болж байна” гэх. Эцсийн эцэст Яармаг, Дэнжийн мянга, Гандангийн гэр хорооллынхны хvслэнд авилгач тvшмэд тээг болж зовлонг уртасган, хєгжлийг удаашруулна. Монгол шийдэл “Аман хуур” киноноос харахад 40, 50 мянгатыг хятадуудын оролцоотойгоор монголчууд єєрсдєє босгочихжээ. Газраа чєлєєлсєн айл, дээр нь барьсан байранд орно, барилгадаа ажиллах хvчин болно. Монголд тохирох шийдэл биш vv ? Шинэ зvйл гэдэг сайтар мартагдсан хуучин зvйл байдаг. Хийж байсан, хэрэгжvvлж чадсан менежментээ сэргээе! Яармагийн хашааны газар дээр тохилог сууц босгоход єртєг нь авлигад єгєх мєнгєнєєс хамаагvй хямд, тєвєг чирэгдэл ч бага. Vлдсэн сууцыг нь урт хугацааны зээлээр худалдах боломжийг хуулиар бvрдvvлье. Ажиллах хvчний асуудлыг ч давхар шийднэ. Одоо барилгын салбарт ажиллаж буй хvмvvсийн талаас илvv нь гаднынхан тэр дундаа хятадууд. Єєрсдийгєє яая гэж байж гаднынхныг тэжээх хэрэг юун. Барилгын компаниуд монгол хvн барилга барьж чадахгvй гэх маягийн тайлбар хэлдэг юм. Аргагvй шvv дээ. Зааж єгєєгvй юм чинь. Энгийн хялбар ажлыг ч дєр суулгаж, сургахгvйгээр хийлгэх хэцvv. Хуучин барилгын ТМС гэж байхад тєгссєн хvмvvс єнєєдєр Монголын барилгыг авч явж байна. Тэгэхээр барих байшингуудынхаа дэргэд барилгын ТМС-ээ эхлээд босгоё. Гэр хороололд амьдарч байгаа 100 гаруй мянган ажилгvйчvvдээс сургалтын зардлыг нь даагаад бага зэрэг тэтгэмж єгєх замаар суралцагчаа, ирээдvйн ажилчнаа бэлтгээд авчихвал лавтай 150 мянга орчим мэргэжилтэн болно гэсэн vг. Одоо хашааны буланд шvлсээ хаяад, юу хийхээ мэдэхгvй зогсч байгаа залуусын толгойд Солонгос, ер нь л хилийн дээс алхаж байрны мєнгє хийх бодол эргэлдэж байдаг. Миний vед ч ийм л байсан. Хэрэв гэр хорооллынхныг “адлаад” байвал цаашид ийм л байх болно. Харин виз гаргуулах гэж чирэгдэл болохгvйгээр эх нутагтаа байраа бариад, цалингаараа авах боломжийг бvрдvvлчихвэл харийг зорих сонирхол хэнд ч тєрєхгvй. Орон сууцжуулаад дуусчихаар тэр олон барилгачнаа яах юм гэж цайлган нэг нь асууж магадгvй. 40, 50 мянгатын барилгууд ширvvхэн доргилтод нурахад бэлэн болсон “Аман хуурын” хоёрдугаар анги хийгдэх дєхсєн шvv дээ. Улсын их хурал, Засгийн газар эрх зvйн баталгаа, зохицуулалтыг сайн хийгээд єгчихвєл ертєнц дээр сул мєнгє єчнєєн. Тvvгээр иргэдээ орох оронтой, хийх ажилтай болгочих боломж байна. Гагцхvv иргэдээ эн тэргvvнд бодох иргэний зориг улстєрчдєд, эрх баригчдад хангалтгvй байгаагаас єєртєє мєнгє унагах гэсээр цаг барж, хєрєнгє оруулагчдыг vргээж байгаа бус уу. Монгол шийдлийг ахин тоймлон бvдvvвчилж vзvvлье. Гэрт байгаа айлаас газрыг нь байраар солих нєхцєлєєр тохироод, ажилгvй суугаа єрхийн гишvvдээс барилгын ТМС-д сургаж барилгачин, мужаан, цахилгаанчин, сантехникч, гагнуурчин, засал чимэглэлч, єрлєгчин гээд олон олон мэргэжилтэн бэлтгэе. Мэргэжилтнээ бэлтгээд эхлэхээр барилгын салбар аяндаа хєл дээрээ босно. Тухайлбал, тємєрлєгийн, хєнгєн бетоны, тоосгоны, карьерын аж ахуй, модны гээд олон vйлдвэрлэлийн салбар єндийх нь гарцаагvй. Яагаад болохгvй гэж. Орон сууцжуулах, ажилгvйдэл хоёрыг хамтад нь ингэж арилгаж болно. Орчин vеийн барилга нь vйлдвэрлэл, технологийн дэвшил. Газар дээр нь vйлдвэрлээд, єрєєд, босгоод байдаг болчихсон. Мэргэшсэн ажилтан л шаардлагатай. Vлдсэнийг нь урт хугацааны зээлээр сууцтай болох нєхцєлийг бий болгоод бvгдийг орон сууцжуулъя. Vvнээс єєрєєр утаа, хоцрогдол хоёрыг ялах мэх байхгvй. Яармаг маань дээр цагт наадмын зvлэг ногоон дэвжээ байлаа. Улстєрчдийн иргэдээ гэх сэтгэл дийлвээс Яармаг жаргалант амьдралын дэнж, тохилог хотхон болох цаг бий гэж би найдна. Хэрэв vгvй аваас гэр хороололд амьдрагсад XXI зуунд хєл нийлvvлэх бус XIII зууныг магтан дуулсаар л vлдэх нь. 2007.01.29 Ардын эрх

Урвагч

2007-11-02 09:48:57

УИХ-ын гишvvн Х.БАТТУЛГА Бичиж байна.
Огноо: 2007-02-23 09:59:32

-Цoгт тайж уу, Арслан тайж уу-
МАХН ард тvмэндээ зориулан "Мандал" єргvvллээ.
Єглєєний 9.30 цагт эхэлсэн дээрх арга хэмжээг МАХН-ын гишvvд санаачилсан юм байна... МАХН-ын гишvvд "Ард тvмний єлмий бат оршихыг даатгасан байв. Ийм мэдээ бараг бvх сонинд нийтлэгджээ. Хэн ч анзаарсангvй. Кино Орой нь домогг "Цогт тайж" кино бараг бvх сувгаар гарч байна. Анзаарлаа. Гайхлаа. Сониноос уншсан мэдээ, хvн бvрийн бишрэн vздэг кино хоёрын хооронд гайхалтай их ялгаа байх юм. Цогт тайжийг аугаа эх оронч, vндэсний баатар гэж бид хvндэтгэдэг. Тэрээр "Далай ламд мєргєсєн хvний толгойг авна" гээд зарлигийг эс тоон тєрсєн хvvгийнхээ толгойг цавчсан. Монгол тvмэн даяараа Арслан тайжийг урвагч хэмээн vзэн ядсаар єдийг хvрчээ. Киног МАХН-ын Улс тєрийн товчоо хамгийн нарийн шvvлтvvрээрээ оруулан байж гаргасан тул Цогт тайжийн зарлиг тэднийх болж таарна. Цогтын vгийг єєрсдийнхєє vг гэж vзэж байсны тод баримт нь уг дvрийг бvтээсэн Цагаан Цэгмидэд 1946 оны тєрийн шагналыг хvртээсэн явдал байлаа. Кино Цогт тайжийн барьсан соёмбот туг МАХН-ын соёмботой, бас таван хошуутай тугаар солигдсоноор тєгсч, тvvний vйл хэргийг бид залгамжилсан гэсэн утгатай сvржин vг хэлэгдэнэ. (Єндєр гэгээн Занабазар 1686 онд соёмбо vсгийг зохиосон) Гэтэл одоо бид нийтээрээ Далай ламд мєргєхийг аврал гэж vзэж байгаа тул Цогт тайж маань хэн болж таарав аа. Аавынхаа vгийг сєрєн, толгойгоо алдахаас ч айлгvй Далай ламд очоод мєргєчихсєн Арслан тайж бас хэн болох вэ. Хэн нь эх оронч, хэн нь урвагч болчихов. Цогт тайж аугаа эх оронч мєн юм бол бид бvгдээрээ толгойгоо авахуулах ялтай болж таарна. Єнєєгийн тєрхєнд тохируулбал Цогт тайж урвагч болж, Арслан тайж нь аугаа эх оронч болчих гээд байдаг. Хуучин мэдээ МАХН-ын нарийн бичгийн дарга Ё.Отгонбаяр жил гаруйн ємнє сэтгvvлчдэд "Лам нарыг хэлмэгдvvлсэн явдалд нам уучлал гуйх шаардлагагvй. Тэгэхээс єєр арга байгаагvй юм" хэмээн мэдэгдсэн. 1999 онд Хамбын овооноос илэрсэн 420 ламын цогцсыг vзээд бурханч лам Г.Пvрэвбат "Ахиад ингэвэл бид тэсэхгvй шvv дээ" хэмээн хорсол дvvрэн уулга алдсаныг ахмад сэтгvvлч Г.Аким тэмдэглэн vлдээжээ. Ламбугай харин буруутныг єєр газраас, єєр хvнээс эрж шvvхэдсэн байдаг. Уг нь МАХН-аас єєр тэднийг буудчих зvрхтэн байгаагvй юмсан. 1937 он гэхэд Монгол даяар vйл ажиллагаагаа явуулж байсан 700 сvм хийдийг МАХН-ын заавраар бvрэн устгажээ. Дєрвєн сvм л хагас дутуу vлдсэн байна. Лам голдуу 160 000 хvнийг шvvхийн тогтоолгvйгээр буудан хороожээ. Баянхонгор аймагт гэхэд 1936-1937 онд Баянцагаан сумын Маанийн хийд, Баян-Єндєр сумын Амарбуянт хийдvvдийг МАХН-ын "тушаалаар" пулемётоор хэдэн талаас нь шvршин 200 гаруй ламыг алжээ. Цєвvvн цаг "Шилдэг" сэтгvvлийн 2005 оны хоёрдугаар сарын дугаарт бурханч лам Г.Пvрэвбат "Цєвvvн цаг, тvvнийг гэтэлгэх євгєдийн гэрээслэл" гэсэн нийтлэл хэвлvvлсэн байна. Тvvнд дурдсанаас vзэхэд VIII Богд, Ловон Бадамжунай, Ванчиглодмаа нарын айхтар ном эрдэмтэй хvмvvс єнєє цагийг зєгнєн хэлж байсан 23 бошго байдаг гэнэ. Тухайлбал, VIII Богд нь "Энэ vед лам хvн хар хvний боол болж цэрэгт мордоно (Г.Пvрэвбат лам хотын комендантад албах аажээ). Ноёдууд нохой мэт шарвана, хууль байвч дагах хvнгvй, ном байвч унших хvнгvй. Тєр засаг ор тєдийхєн, шашин гэдэг нэр тєдий болно" (МАХН-ын тєр барьсан он жилvvдийн дvр тєрхийг харж байна уу). Ловон Бадамжунай нь "Шимнус нар толинд царайгаа vзэж будаж, шунхдана, мэхлэгч нар гэнэт их бясалгагч болж, хуурна" гэж айлдсан ажээ. Цєвvvн цаг нь 1532-2132 оныг хамарсан хугацаа гэх ба єнєє цагийн байдал их зєнч, зоч нарын айлдвартай жигтэйхэн таарч байгаа гэж Г.Пvрэвбат бичжээ. Бурханч лам маань тэдний айлдварт єєрийн тайлбарыг зvvсэн байх ба ялангуяа "Мэхлэгч нар гэнэт их бясалгагч болж, хуурна" гэсэн тєлгєнд хамгийн урт тайлбарыг дагалдуулжээ. Г.Пvрэвбат уг лvндэнгийн ард хаалтан доторийн бичсэн байна. /Их сайхан ярьж, амьтны толгой эргvvлж буй хvн цэцэн ухаантайд тооцогдоод байгаа биз/ гэж. Энэ нь ч vнэн юм шиг санагдлаа. Цєвvvн цаг гэх хэллэгийг сvм хийдийнхэн "Аливаа буртаг, бузар бvхэн дээш гарч, сайн сайхан зvйлсийг бvрхэгдvvлдэг цаг vе" гэж тодорхойлжээ. Бурханч ламын тайлбарласнаар бол МАХН-ынхан дээш гарч бужигнуулж байгаа vе нь цєвvvн цагийн vндсэн шинж тэмдэг, илрэл бололтой. Ёс зvй Улс тєрийн нам хvчний ноён нурууг vзэл бодолдоо тууштай, Vнэнч байгаа эсэхээр нь тодорхойлдог. Yзэл бодлоосоо ухарч няцах, гуйвуулах, сонгогчиддоо тааруулан єнгє, зvсээ єєрчлєх зэрэг нь улс тєрийн ёс зvйгvй, туйлбаргvй, цаашид юу ч хийж мэдэх гэдэг vнэлгээг сонгогчдын зvгээс єгєхєд хvргэдэг ажээ. Ардчилсан намынхан гэнэт мал сvргийг нийгэмчилнэ, хувийн ємчийг устгана, Э.Бат-Vvл "Манай багшийн багш Манлай Ленин багшаа" гээд унавал сонгогчид мэл гайхаж цэл хєхрєх тєдийгvй итгэхээ болино. Тэгвэл "Далайд ламд мєргєсєн хvн урвагч" гэж тунхаглаж, "Ард тvмнийг мунхруулагч хар тамхи" хэмээн сvм хийдийг устган, лам нарыг хядаж явсан нам гэнэт ламдаа хайртай болоод, ард тvмэндээ ном уншуулах болсон нь дээд зэргийн ёс зvйгvй явдал биш гэж vv. Нам ч гэж нам. Ариун номынх нь багшийг буудчихаад, бурхан шvтээнийг нь vнсэн товрог болгочихоод "Уучлал гуйх шаардлагагvй" гэж хэлж байгаа намтай улаан сугаараа тэврэлдэх ламбугай нарт ёс зvй байна уу. Багш дээдсийнхээ ариун сvнсний ємнє ичих эмээх, наманчлах сэтгэл тэдэнд алга уу. Єєр нэг ёс зvй. Шашин нь тєрєє хvндлэх ёстой юу, тєр нь шашнаа дагах ёстой юу. Хамба лам Ерєнхийлєгчийн єргєєнд очиж золгох нь тєрт ёс уу. Ерєнхийлєгч гэргийтэйгээ Ганданд очих нь тєрт ёс уу. Vндсэн хуулиар бол шашин нь тєрєє хvндэтгэж, тєр нь аль ч шашинг шvтэх бишрэх эрхийг хамгаалах учиртай. 25-р суваг ТВ-ээр Ерєнхийлєгч Н.Энхбаяр ярилцлага єгч байна. "ТВ 9-ийг Японы тусламжийн хєрєнгєєр босгочихсон юм. Хамба бид хоёр хувааж эзэмшихээр тохирсон. Би тавь, тавин хувь гэхээр хамба инээгээд vгvй жар, дєч гээд байдаг юм" гэж бахархалтайгаар зарлаж байдаг ёс зvй. Нам, лам хоёр минь яах нь энэ вэ. Шарын шашин бол монголчуудын нэгээхэн хэсгийнхний л итгэл бишрэлээ єгсєн шашин болохоор тєрийн зvгээс, ялангуяа vндэсний эв нэгдлийг илэрхийлэгчийн зvгээс учиргvй тал єгєх нь єєр итгэл vнэмшилтэй хэсгийнхнийг гадуурхаж байгаагаас єєрцгvй vйлдэл болов уу. Шарын шашин Тvvх сєхвєл гэлvгпа буюу шарын шашинг мандан цэцэглэхэд монголчууд их vvрэг гvйцэтгэжээ. Монголчууд анхлан Далай лам (7578 онд) цолыг бий болгож, шарын шашны гол єрсєлдєгчдийг дарж, зам мєрийг нь тэгшилж єгчээ. (Баабар. "Нvvдэл, суудал" боть 1. 123х) Шарын шашин харин Монголын цэцэглэлт, мандалтад нєлєєлж байсангvй. Монголчууд энэ шашинд орсноор ертєнц дахинд таг мартагдан, дvлий дvмбэ 200 жилийг єнгєрєєсєн билээ. Арслан тайжийн тарьсан балагт нозоорч байх хооронд минь дэлхий дахин гэрэл чийдэн, утсан харилцаа, нисдэг тэргийг бvтээж чадаад атомын нууцад нэвтрэхээр чармайж байлаа. 1920 онд гамингууд VIII Богд хааныг гэрт нь хориод, дураараа дургиж байхад бид нар дvлий дvмбэ царайлаад маань уншиж байж. Арслан тайж биднийг "арван хар нvглийн замд" (Гvен баатрын vг) хєтєлсєн болохоор урвагч гэхээс аргагvй. Харин би энд VIII Богд, Жалханз хутагт, Дилав хутагт зэрэг бурхны шавь нар Монголын тусгаар тогтнолын тєлєє тэмцэж явсныг vгvйсгээгvй юм. Монголчуудын мухар сvсгийн хvчийг олж харсан Барон Унгерн хааныг нь чєлєєлєєд шашинд нь орсон дvр эсгэн хошой чин ван цол хvртжээ. (Америкийн ТТГ-ын вэб хуудаснаас 1921 оны 3-7 сард Монголын Ерєнхий сайдаар Барон Унгерн фон Штернберг ажиллаж байсан гэж бичсэнийг олж vзэж болно) vнэн. Хошой чин ван цол нь чухам ийм албан тушаалыг илтгэж байжээ. Одоогийн Ерєнхийлєгч маань Бароны хийсэн мэхийг бидэнд хийгээд, хэрэгжvvлээд, шашин, тєрийг хослон барихдаа тулаад байх шиг. Шарын шашинг цэцэглvvлээд, мандан бадарсан тусгаар орон дэлхийд нэг ч байдаггvй юм байна. Тєвд улс Хятадын бvрэн эрхэнд орж, Бутан улс vvрэглэн, Балба улс балайрна. Монгол Улс яах юм бол. Бид аль нэг шашинд туйлширч автаагvй, олон шашинг зэрэгцvvлэн байхдаа л хvчтэй, чєлєєтэй байсан. Энэ нь бидний гол ялгаа, давуу тал байлаа. Шарын шашинд орсон цагаасаа уруудсаар, улс орны хєгжлийг хариуцах эзэнгvй єнхєрсєєр 1921 онтой золгосон. 70 жил коммунизмын туршилтад єртєєд (капитализмыг алгасах гээч) 1990 онд арайхийн салтал буцаагаад шарын шашинтай золгууллаа. Ингээд бидний олонх нь Цогт тайжид толгойгоо авахуулах хэрэг хийв. Тvvхээс vзэхэд Цогт тайж эзэн Чингис хаанаараа бахархан, харийн шашинд нийтээрээ толгойгоо мэдvvлэхийг эсэргvvцдэг байж. (Улаан залаатай монгол хvн) Хэн биднийг урьдын дорой байдалд оруулахыг хvснэм бэ. Анзаарцгаая, ухаарцгаая! Биднийг шашнаа магтан мансууран байх зуур глобальчлал хажуугаар сvнгэнэж, нанотехнологи, клонаци, биочип гэхчилэнгээр алга болж єглєє, цаана чинь. Олонхийн сvсэг бишрэлийг далимдуулан улс тєрийн хонжоо олох гэсэн ядмагхан улстєрчид шарын шашинг тоглоомондоо ашигласаар байна. МАХН-ынхан ард тvмэндээ "Мандал" уншуулахдаа шарын шашны гол зарчмыг хєсєрдvvлжээ. Vнэн сэтгэлээсээ хандах гэдгийг умартаж. Уучлал гуйгаагvй байж vнэн сэтгэлээсээ ном уншуулна гэж байх уу. Vзэл бодлоо байнга сольж байгаа хvмvvст итгэх хялбар уу. Бидний нvдэн дээр коммунизм, ленинизм,сталинизм, єєрчлєн байгуулалт, Нагаржунай, тєв vзэл, ардчилсан социализм, социнтерн гээд хэд хєрвєчихєв єє. Цаашид яахыг хэн ч эс мэднэ. Иргэд юугаа шvтэх нь тэдний эрх учир орхиё. Харин тєр нь шашнаа дагаж гvйх, нам нь сvсгийг сэм далимдуулдгаа болимоор. Энэ бантангаас чинь болоод АРСЛАН ТАЙЖ ЭХ ОРОНЧ УУ, ЦОГТ ТАЙЖ УРВАГЧ УУ МЭДЭХЭЭ БОЛИЛОО. Vзэл санааны бантанд хутгалдаж байх зуур хэн ч, юу ч хийж болох цаг иржээ. Ийшээ харж Чингис хаандаа мэргэн, тийшээ харж ламдаа залбирах маягаар шашин, сvсэг бишрэлийг ашиглаад байна аа. Тунгаацгаая гэсэндээ vvнийг бичиглэв. Телевизийн мэдээгээр согтуу лам буу барин дэлгvvрт хvн буудах гэсэн тухай гарч байх юм. Ай хєєрхий биднийг МАХЛАМ-тайгаа бантангаа хутган уруудаж суухад дэлхийн бусад улс орнууд технологийн дэвшлээрээ хол тасарлаа даа. Марс гариг руу нисэх хєлєг хэдийнэ бэлэн болж тэр бvv хэл 2020 хvртэлх нислэгийн тасалбар дууссан байх юм даа. Ардын эрх сонин 36 /568/
pic/images/0610/battulga.jpg

ТӨР ДЭХ БРИГАД

2007-11-01 18:20:03

Воры в законе

“Бригадын бригадирт загнуулаад…” гэж нэгэн буриад өвгөн ярьж байхыг багадаа сонссоноо мартдаггүй юм. Нэгдэл, сангийн аж ахуйн бригад. Социалист хөдөлмөрийн бригад гээд олон бригад монголд байжээ. Селтик гаралтай энэ үгийг анх Шведийн хаан Адольф Гюстав эргэлтэнд оруулсан гэнэ. Цэргийн бүлэглэл, цол зэргийг илтгэж байсан энэ үг яаж яваад монголд ирсэн нь сонин. "Work brigade" гэсэн ойлголт ч англи хэлэнд байдаг юм байна. Би хэлний мэргэжилтэн биш болохоор энэ тухайд бус тэс өөр Бригадын тухай өгүүлэх юм.

Оросын Бригад

“Бригада” буюу “Law of the Lawless” хэмээх оросын цуврал кино монголчуудад танил болоод удаагүй. Энэ бол Зөвлөлтийн импери задран унасны дараа гэмт бүлэглэлүүд хэрхэн үүсэж хөгжсөнийг бараг л баримтатаар үзүүлсэн кино.
1990 онд ЗХУ задран унаснаар ажилгүй болсон төрийн албан хаагчид, аюулаас хамгаалах байгууллага болон армиас цомхотголд өртөгсөд, халагдсан цэргүүд, афганы дайчид нь гэмт бүлэглэлүүдийн ажиллах хүч болон хувирчээ. Эхэн үедээ братва гэсэн нэр дор зангилагдсан бүлэглэлүүд (Солнцевская братва г.м) хар зах, хөлсний лангуу, жижиг, том дэлгүүрийн эздээс татвар авах, сүрдүүлэг хийх замаар санхүүжиж байлаа. Аажимдаа илүү нарийн зохион байгуулалтанд орж өөрсдийгөө “организация” гэж нэрийдэх болсон байна. Оросын мафи гэдэг ойлголт нь гадаадынханы өгсөн нэр бололтой. Организация өргөжихийн хэрээр Бригада болж томрон эгнээндээ 100 мянга илүү хүнийг нэгтгэж байна гэсэн статистик дурдагдах боллоо.
Москвад гэхэд л найман бригад хяналтаа тогтоож тэдний гарт 1992-1994 онд 10 банкир алагдсан гэсэн мэдээ цацагдаж байв. Бригадын толгойлогчид өөрсдийгөө орос уламжлалын дагуу “Вор в законе”(хуульчлагдсан хулгайч) гэж дуудуулах дуртай ажээ.
“Хулгай”-г хуульчлах гэдэг их л гаж сонсогдох агаад түүх сөхөж үзвэл 1774 оны есдүгээр сард оросын зартай дээрэмчин, хулгайч Е.И.Пугачев Ижил мөрний хавьд Засгийн газрын цэргүүдэд баривчлагдан Москвад хүргэгджээ. Өөрийгөө III Петр хэмээн зарлаж байсан энэ хулгайчийг найман хамтрагчийнх нь хамт өршөөсөн Екатерина II хатан хааны зарлиг 1775 оны нэгдүгээр сарын 10 -нд гарсан байна. Эндээс “Вор в законе” хэмээх үг гарсан агаад Екатерина II хатан хаан тэднийг анхнаас нь бодлогоор дээрэм тонуул хийлгэж байсан бололтой юм.
Октябрийн хувьсгалын өмнө ч, хойно ч “хуульчлагдсан хулгайч” гэж өөрсдийгөө нэрлэгсэд олноороо байсан нь шорон дотроо, гэмт хэргийн ертөнцийнхөө хүрээнээс хальдаггүй байв. Дэлхийн II дайны дараа ЗХУ-д эрүүгийн нөхцөл онцгой хүндэрч “хуульчлагдсан хулгайч” нар хэдэн арван мянгаар тоологдон, гэмт хэргийн ертөнцөөсөө хальж гарах болсон тул Сталины дэглэм шийдвэртэй арга хэмжээ авч, тэдэнд дайн зарлажээ. Албан бичиг баримтанд хүртэл “хуульчлагдсан хулгайч” гэх нэр томъёо хэрэглэхийг хориглож, зохион байгуулалттай гэмт хэрэг гэх болов.
Руслан Хасбулатов ЗСБНХОУ Дээд зөвлөлийн дарга болсоноор л Чеченчүүдийн бүлэглэл Москвад улам хүчирхэгжиж зэвсэгт дээрмийн ажиллагаа хүчтэй түрж орж ирсэн юм. 1990 оноос “хуульчлагдсан хулгайчид” ил гарч Оросын эрүүгийн ертөнц дэлхийд гайхагдаж эхэллээ. Тэд оросын амьдралын салаа мөчир бүрт шигдэн тэр ч бүү хэл төр засагт шургалав. Владимир Податев гэж зартай хулгайч Ельцинийг төр барьж байх жилүүдэд нэгэн чухал агентлагийн албыг хашиж байлаа. Өмнө нь хүн амь, хулгай дээрэм, хүчин гэсэн гурван зүйл ангиар шийтгүүлж байсан хүн шүү дээ. В.Путин Ерөнхийлөгч болсноор “хуульчлагдсан хулгайч” нартай ширүүн тэмцэл явуулж гадаадад зугтаж гарах нь гарч, алуулах нь алуулж, шоронд орох нь орсноор эрүүгийн нөхцөл байдлыг төрийн хяналтанд оруулж чадлаа. Бригад-ын дээр хөх тэнгэр бус Төр байж, “хуульчлагдсан хулгайч” нар даварч болохгүйг ойлгуулав.

Монголын Бригад

Бороо гоулд, Заамарын алт, Цайрт минерал,Тамсагийн түүхий нефть зэргийг хулгайлагч хэдэн үеэрээ идээд барахгүй мөнгөтэй болсон хэрнээ хулгайн дон нь хатгаад ард түмний хөрөнгөөр нээгдсэн дараа дараагийн ордууд руу ахин гараа дүрлээ.
Монголын алтыг монголчуудад нэг төгрөг ч өгөлгүйгээр гаднынхантай нийлж тоносон хүмүүс бол хуулиар өмгөөлүүлсэн л болохоос хүний хармаанаас таван төгрөг суйлдаг, айлын цонхоор орж зурагтыг нь тэврээд гардаг хулгайчаас өөрцгүй хүн. Түүнийг дан эрх мэдэлтнүүд, улс төрчид өмөөрөөд байгаагаас нь ажихад Монголд Бригад хэзээний үүсчихсэн бололтой. Ялгаатай нь төрд шургалагчдаас бүрдсэн Бригад болохоор тэдний дээр зөвхөн хөх тэнгэр л цэлийх ажээ.
2000 оноос өмнө монголд хуульчлагдсан хулгайч нэг, хоёр л байв. Тэд нар Эрдэнэт хэмээх ард түмний хармаа руу цөөхүүлхнээ гараа дүрж байснаас журмын нөхдөдөө(МАХН-ын) адлагдан, суудлаасаа онхолджээ. Түүнийг онхолдоход сөрөг намынхан гэхээсээ өөрийнх нь нам илүү их үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг. Тэд хараахан Бригад байгуулж чадаагүй братва буюу ахан дүүсэг ёсныхоо шатанд явсан бололтой юм. Үнэхээр ч мөнгө цөлмөх багаа нэг ангийнхан, нутаг усныхаараа голлон бүрдүүлсэн байлаа. “Зууны луйвар” гэж телевизийн шуугиант нэвтрүүлэг төрийн өмчийг хулгайлсан хамгийн анхны, хамгийн том хулгайг илчилсэн юм.
2000 оноос нам, төрийг хослон барих болсон “суут хулгайч” өмнөхөөсөө сургамж авч, ганцаараа идсэн гахай балардгийг ойлгоод Бригадаараа, намаараа хусах өргөн фронтыг нээсэн байна. Тэр цагт “Хурд” хамтлаг “Хулгайч, засаг хоёр угтаа найз болсон” гэж дуулсан нь юутай үнэн.
УИХ-д сууж кноп дардаг 72 хүүхэлдэйнүүдээс гомдол гаргах болов. Засгийн газарт заларсан мяндагтнууд л Бригадад багтан төрийн өмчийг нүдэн дээр нь өм цөм хувааж идээд, тэдэнд хусам ч өгдөггүй байжээ. Эсэргүүцэл гарч эхэлсэнд том хулгайч нар нь сандралдаж хэсэг бодолхийлсний эцэст гарц олжээ. Энэ бол “гишүүдийн тойрогтоо зарцуулах мөнгө” гэгч луйвар байв. Эхний удаад гишүүн бүрт 10 саяыг бэлнээр хуваариллаа. Оргүй хоцрох нь гэж айж байсан гишүүд өнөө 10 саяынхаа 6-7 саяар нь Эрээнээс хөгжим авч сумдад тараагаад УИХ-д өгсөн тайландаа 10 саяар тусгадаг байв. Ингэнэ гэдгийг нь тооцсон Бригад командлагчид тайланг нь шалгах үедээ “ийм хөгжим ч 10 сая хүрэхгүй дээ” гэж эмзэг цэг дээр нь дарснаар “за ингээд бүгдээрээ хулгайч болсон шүү” гэдгийг ойлгуулж дөнгөжээ. Одоо өрвөлзөх хүн ч үгүй, нийтээрээ хулгайлах боллоо.
Гаалийн Баатар бол хулгай улаан цагаандаа гарч байсны нэг л илрэл шүү дээ. Түүнийг “итгэлтэй хүн” гэж үзсэн том хулгайч нар нь Бригадын мөнгөний уутан дээр дундын сангийн эзнээр тавьжээ. Улсын сан руу орох ёстой мөнгөнөөс Бригадад, бас өөртөө хуваарилах нь түүний үүрэг байж. Сонгуулийн үеэр журмын нөхөд Бригаддаа ил тодоор хулгайн мөнгөнөөсөө хандивлана. Ингэхийг ч шаардана. “Хулгай хийсэн чинь үнэн тул хувиа тушаа” гэх маягийн юм болдог байжээ. Засагт шургалсан бүх хүн чадах хэмжээгээр “хусах” үүрэгтэй. Үгүй бол хардлагад өртөнө. “Чи адилхан идэхгүй байна гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ? Арай …” гээд л номхруулдаг болжээ.
Хөдөлмөрийн баатар малчин, УИХ-ын гишүүн асан нэгэн бээр хулгай хийлцээгүй тул хөсөр хаягдан гуларч, дотуур байрны жижүүр хийж байгаад тарчигхан нөхцөлд хорвоог орхижээ. Болсон явдлыг Ху-гийн ху… нар нь “хулгай хийхгүй бол ийм тавиланд” унадаг гэсэн байдлаар хүлээж аваад улам шаргуу хусах болсон.
Эрдэнэт, Гааль, Татвар, Мянганы зам, аймаг, сум, дүүргийн захиргаа, сургуулийн барилга, эмнэлгийн төсөв гээд ард түмний гэх “хэний ч бус” хөрөнгөн дээр хулгайч нар сандайлж аваад идэж гарлаа. Тэр жилүүдэд нэгдүгээр эмнэлэгийн дэргэдэх шарил хадгалах газрын дарга болохоор хоёр хүн ана мана, ач тач үзэлцэж, хэвлэлээр хүртэл муудалцаад авчээ. “14-хөн ажилтантай жижиг газрын дарга болох гэж юундаа сүйд болоо вэ?” гэсэн ТВ-ийн хөтлөгч хүүгийнхээ асуултанд аав нь “Энд чинь хэрэндээ хөөрхөн төсөв өгдөг л байхгүй юу” гэж хариулж байсан юм.
Сайд С.Отгонбаярын яриа: “Улсын нөөцийн газрын дарга комиссар Алтангэрэл гэхэд нөөцийн агуулах дээр шөнөөр очоод обьектийнх нь даргыг дарамталж байгаад 7800 ширхэг радиотар хулгайлаад 5-6 чиргүүлтэй машинд ачиж аваачаад дэд дарга н.Бямбасүрэнгийнхээ барьж байгаа байшинд аваачаад шахчихсан. 10433 метр берзинт хулгайгаар ачуулсан. Эхнэртэйгээ хоёулаа гарын үсэг зурж байгаад 3000 тонн шатахуун хулгайлсан. Шөнийн 23 цагаас өглөөний 6 цагийн хооронд ачдаг байгаа юм. Энэ бүх хулгай тонуулд зөвшөөрөл өгч гарын үсэг зурдаг хүн нь П.Даш комиссар” гэжээ.
П.Дашийг хэн ч, яаж ч чадахгүй байгаа нь тэр боссуудын хулгай хийсэн баримтыг сайн хадгалдагийнх гэж учир мэдэх хүмүүн айлдав.
Ингээд бидний мөнгөөр бидэнд үйлчилж байх ёстой төр маань биднийг шулах Бригад болон хувирчээ. Бригад томрохоороо хагардаг жам тэднийг тойрсонгүй.

Бригадын хагарал

“Не пойман, не вор” гэсэн хэлц үг оросуудад бий. Эрүүгийн ертөнцөөрөө зартай ард түмэн онож хэлжээ. Баригдаагүй бол манай эрх баригчид юу гэж хулгайчаараа дуудуулахав. Гачлантай нь хийсэн хулгайнууд нь ар араасаа илрээд энэ засаг хэцүүхэн байна.
“Ардчилал” сонинд УИХ-ын гишүүн Ц.Шаравдорж “ХЗДХ-ийн сайдыг огцруулснаар зарим хэсэг бүлгийн нөхөд ял завшиж болзошгvй. Илэрхий зүйл байгаа. Танил тал, нутаг нуга,хань хамсаатнаа томоохон ял зэм хүлээхээс мултлаад л байгаа шүү дээ. Асар их мөнгө идсэн нь ч, зохион байгуулдаг нь ч бий. Би үүний амьд гэрч нь. Хэрэг гарлаа гэхэд түргэн тусламж авч очоод ялаас мулталдаг, хүмүүс ч бий. Захиалагч нь ч бий. Гүйцэтгэгч нь бас. Зохицуулагч ч бий. Ийм замаар ХЗДХ-ийн сайдыг мултлах гээд байгаа гэж бодогдоод байгаа” хариуцлагатайгаар мэдэгджээ.
Нүүдэлчин амьдралын хэвшил нь монголчуудад хөрөнгө зөөр хураах боломжийг хэзээ ч олгож байсангүй. Ардчилал ялснаар хувийн өмчтэй болж, хөрөнгө хуримтлуулах, өмчийн харилцаанд оролцох боломж нээгдсэн бөгөөд үүнийг дагаад хөрөнгийн урсгалыг хянах, тэндээс шимэгчлэх замаар хөрөнгөжих эрмэлзлэлүүд гарч ирсэн. 1990 оноос хойш арваад жил өнгөрөхөд нийгэм мэдэгдэм хөрөнгөжиж, мөнгөжижээ. Бий болсон мөнгөний хуримтлалаас ахиухан хазчих санаатай шимэгчдийн Бригад гарч ирсэн нь жам ёсны мэт боловч эмгэнэлтэй нь Бригад нь Төр өөрөө болчихсонд л байгаа юм. Бригадыг хазаарлах хүч нийгэмд үгүйлэгдэж байна.
Бригад доторх бүлэг хоорондын тэмцэл өнөөдөр ид оргил үедээ(онц сонирхолтой гэмээр ч юм уу) ирээд байна. Ерөнхий сайд болон Ерөнхийлөгчийн хооронд ил далд явагдаж байгаа мөргөлдөөнийг олон түмэн “хулгайч нар нэгнээсээ зууран там руу унаж байна” гэж тодорхойлж байгаа. Тэдний мөргөлдөөн дундаас ашиг унагачих гэсэн цөөврүүд ч идэвхжиж, зарим нэг нь үсээ гельдэн гөлийлгөчихсэн “Оюу толгойг ингэх нь зүйтэй” ч гэх шиг зурагтаар идэвхийлэн ярилцлага өгөх ажээ.
УИХ дахь МАХН-ын бүлгийн шийдвэрээр хариуцлага алдсан сайдууд огцрохгүй болж Ерөнхий сайд нь тэднээс уучлалт гуйгаад, өргөдлөө буцааж татах болжээ. Хулгайч нарын хэлээр бол энэ нь “Чи миний хулгайг илчлэх гэж байгаа бол би чиний хулгайг илчилнэ” гэж харилцан барьцалдсаны эцэст аль аль нь амаа хамхих тохиролцоонд хүрч салсаан” гэсэн утгыг илтгэнэ. Олон нийт үүнийг нь эсэргүүцэхээр буцаж огцруулна гэж яриад, маш их уймарч байна. Нөгөө тал нь үхлийн цохилт болгон гурван гишүүнийх нь эрхийг түдгэлзүүлэхээр ахин заналхийлэв. Зодоон яаж төгсөх бол.
“МАХН-д зөвхөн дээд зиндааныхан нь эрх мэдлээ булаалдаж “алалцдаг” байсан бол одоо дунд, доод төвшнийхөн ч тулалдах болжээ. МАХН-д “Уламжлал, шинэчлэл-Ардчилал, шударга ёс” жигүүр, “Онц их хурлын төлөө”, “Шинэ эргэлт” хөдөлгөөн”, “Зүүний хүчнүүдийн холбоо” ил ажиллаж байна. Эдгээрийн хажуугаар хошуу холболдон гүйлддэг нууц бүлгэмүүд ч бий. Тус бүрийнх нь цаана тэднийг санхүүжүүлэгч олигархууд бас байгаа. Тэгэхээр МАХН-ын XXV их хурлаар хэн гэгч лидер ялалтын дуу аялах нь түүний хүмүүс төлөөлөгчөөр сонгогдож чадах эсэхээс хамаарна” гэж “Зууны мэдээ” сонин бичсэн нь Бригад их хурлаараа хэдэн хэсэг болж хагарах магадлал үүсээд байгааг хэлсэн хэрэг.

Бригадаас яаж салах вэ?

Орост хүчирхэг төр байгаа учраас Бригадыг журамлажээ. Харин манай төр өөрөө Бригад болчихсон байхаар хэн тэднийг журамлаж, хэн хариуцлага тооцох вэ?
Ард түмэн. Сонгогчид л эдэнтэй хариуцлага тооцож чадна. Ирэх сонгууль ийм алтан боломжийг олгож байгаа. Ашиглаж чадахгүй бол бид мафижсан төр бүхий Болгар маягийн хөгждөггүй, бас үхдэггүй Бригад улс болон хувирна.

ХАГАРАЛ...

2007-10-26 10:14:00

Чонотой нийлсэн нохой чононоосоо ч хомхой байдаг юм шvv. /Ардын vг/

Єєрчлєлтийн салхи

ХХ зууны туршид Монголын асуудлыг Орос, Хятад бидний толгой дээгvvр шивнэлдэн шийдэж байлаа. “Ардын элч” киноны хяналтын хувилбарыг Улс тєрийн Товчооныхонтой Хятад, Зєвлєлтийн Элчин сайд хамт vзэж гэнэ. Кино дуусмагц Зєвлєлтийн Элчин босч “Оо, сайн. Зєвлєлт - Монголын найрамдлыг гайхамшигтай харуулсан байна. Гаргахад татгалзах зvйлгvй” гээд суув.

Хятадын Элчин сайд “Хай, Зєвлєлт - Монголын найрамдлыг харуулсан талаасаа бол зvгээр юм. Хятад – Монголын найрамдлыг ер харуулаагvй юмаа даа “ гэжээ. УТТ яаралтай хуралдаж, найруулагч Д.Жигжидэд Хятад, Монголын сайн харилцааг кинондоо тусгах vvрэг єгснєєр бидний мэдэх “сайн” хятад євгєний дvр “Ардын элч” кинонд орсон тvvхтэй. Энэ мэтээр монголчууд ч аливаа асуудлыг толгой даан шийдэж чадахгvй, “хоёр хєрш юу гэх бол..” гэсэн єнцгєєс тавьж шийдвэрлэдэг, шийдвэрлvvлдэг байсан он жилvvд бий.

1989 оны тєгсгєл vеэс Монгол Улс социализмын хvлээснээс ангижирч, нээлттэй нийгэм рvv хийх шилжилтийн явц ч хоёр хєршийн харилцаа, тохиролцооноос ихээхэн хамаарч байсныг тvvхийн баримтууд улам бvр нотолсоор байна.Хятадын Ши Нинбо гэж Орос судлаачийн бичсэнээс vзэхэд “1980-аад оны эхнээс Хятад, Зєвлєлтийн харилцаанд байсан хvндрэлvvдийг даван туулах, зєєлрvvлэх чиглэлээр хоёр тал хvчин чармайлт гаргаж эхэлжээ. Хятадууд харилцааг сайжруулахад гурван саад байна гэж дурдсан нь Афганистан, Вьетнам, Монгол байлаа. ЗХУ-ын удирдагчдын зvгээс ч Монголд хийсэн айлчлалынхаа vеэр ЗХУ, БНХАУ-тай сайн хєршийн харилцаа тогтоох хvсэлтэй байгаагаа дурдаж эхэлсэн байна”
Хятадууд єєрсдийн байр суурин дээр хатуу байсан бєгєєд ЗХУ-ын зvгээс гурван саадыг арилгахгvй бол “БНХАУ-ын зvгээс ЗХУ-ыг цэргийн заналхийлэл учруулж байгаа, дайсагнагч гvрэн гэж vзэх болно” гэж анхааруулсаар байжээ.

М.Горбачев ЗХУ-ыг удирдах болсныхоо дараа “БНХАУ-тай сайн хєршийн харилцаа тогтоох нь бидний хувьд АНУ болоод бусад улстай харилцахаас дутуугvй ач холбогдолтой юм. Бид БНМАУ-аас цэргээ гаргах талаар ярилцаж эхлэх болно” гэж мэдэгдсэн нь асуудлыг тvргэсгэв. Ингээд 1989 оны тавдугаар сарын 15-18-нд ЗХУ-ын Дээд Зєвлєлийн дарга М.Горбачев Хятадад айлчлан Цэргийн Зєвлєлийн дарга Дэн Сяопинтай уулзаж ярилцлаа. Vр дvнд нь “хоёр талын найрсаг харилцааг vндэслэсэн” хамтарсан мэдэгдэл гэдгийг гаргажээ.

Энэ мэдэгдлийн дагуу Зєвлєлтийн цэрэг хэсэгчилсэн байдлаар Монголоос гарч, 1992 он гэхэд Монголд нэг ч орос цэрэг байхгvй болох ёстой юм. Тэгэхээр Зєвлєлт –Хятадын хамтарсан мэдэгдлийг энгийн хэлэнд хєрвvvлбэл бид ахиад л хєршvvдийнхээ хоорондын наймаанд явчихсан хэрэг. Гурван гvрний гэрээний орчин цагийн загвар. Оросууд Монголоос савраа татаад хилээ хаана (визийн чанга журам нэвтрvvлэв). Харин Хятадууд хилээ нээж(визгvй зорчих болгов) алхам алхмаар Монголын эдийн засаг, улс тєр, нийгмийн амьдрал урдаас хамааралтай болно. Нvvдэлчин монголчуудад аж ахуй эрхлэх чадвар суугаагvй, vйлдвэрлэл хєгжєєгvй зэрэг нь эдийн засгийн хараат байдал руу автоматаар тvлхэх нигууртайг тооцож байжээ.

М.Горбачевын vлээсэн єєрчлєлтийн салхи єєр лvv нь хvчтэй шуурч эхэлснээс Монголтой манатай юм болж, зєнд нь хаяжээ. Монголчууд ч завшааныг ашиглан тусгаар тогтнолоо баталгаажуулж авахаар шийдэж, єндийн босов. МоАХ-оор удирдуулсан энэ тэмцэл тvvхийн ховорхон, давтагдашгvй боломжийг ашигласнаараа vнэтэй.

МоАХ- ба аюулаас хамгаалах байгууллагууд
Эрх чєлєє, тусгаар тогтнол, хvн тєрєлхтний нийтлэг эрх, нээлттэй нийгэм рvv хийсэн монголчуудын алхам эргэлт буцалтгvй болохыг анхнаас нь Орос, Хятадын аюулаас хамгаалах албад мэдэрч байлаа. Шууд нухчин дарах, дарангуйлах боломж нэгэнт vгvй байсан учир тэд єєрсдийн хvмvvсийг шургуулж, байдлыг мэдэх тандах, алсдаа жолоодох санаа євєрлєсєн байна. Монголын НАХЯ ч зvгээр суусангvй, хvмvvсээ шургуулаад авч. Vйл явдлын єрнєлийг урьдчилан харах, жолоодох боломжгvй болж эхэлсэн бєгєєд МАХН-ын УТТ бvрэн бvрэлдэхvvнээрээ огцорсон учир НАХЯ болон Оросын албадаас шургалсан хvмvvс удирдлагагvй болж, “вандан тас” гэдгийн vлгэрээр чигээрээ хувьсгалчид болон хувирчээ. Харин Хятадын Амрыг хамгаалах яамнаас шургуулсан хvмvvс ардчилсан хувьсгалын тєрхийг єєрчилж, “нэг мєсєн єєрчлєх, гvйцээх” нэрийн дор цус урсгахад турхиран иргэний дайн єдєєхєєр шамдуулж байлаа.

Тэд улс тєрийн єс хонзон авах, УТТ-ны гишvvд, Цэдэнбалыг тойрон хvрээлэгчидтэй тооцоо бодохыг хатуу шаардаж байсан юм. Гэвч эх орон, ард тvмнээ гэсэн чин сэтгэлтэй хvмvvс “нэг ч монгол хvний хамраас цус гаргахгvй” гэсэн байр суурин дээрээ хатуу зогсч хэрэгжvvлж чадсан билээ. МАХН-ын тэр vеийн удирдлагууд ч vндэстнээ хагаралдуудахын эсрэг байсан учир бид хvн тєрєлхтнийг гайхуулсан аядуу хувьсгалаа хийсэн юм.

Харин эрх чєлєєний хєдєлгєєнийг самуун болгох, монголчуудыг хооронд нь алалцуулах сонирхолтойгоор шургалсан бvлэг этгээдvvд санаархлаа биелvvлэх боломжгvй болсонд уурсан хараал, ерєєл тавьсаар МоАХ-ноос холдон одсон билээ. Энэ бvлгийнхэн захиалгаар хагалах, бутаргах ажил хийдэг нэг ёсны vйлчилгээний захиалга гvйцэтгэгч компани маягийн юм болж хувирсан юм.

Тэд 1997-1999 онд МАХН-ын зарим удирдлагын хатгаасаар “Ардчилсан Холбоо” эвслийн Засгийн газрыг эсэргvvцэх хєдєлгєєн байгуулж, єлсгєлєн зарлан, монгол хvний цус урсгах хvслээ бага боловч биелvvлж, vvргээ гvйцэтгэж явсан тєрийн цагдааг євгєн Баасан гэгчээр хутгалуулж байсныг олон нийт тодхон санаж байгаа байх. Одоо ч тэд “нэн тэргvvнд 450 албан тушаалтныг буудаж алах , 1500 хvнийг 25 жилээр, 5000 хvнийг 20 жилээр, 10 000 хvнийг 10 жилээр хорих ёстой” гэсэн жагсаалт маягийн юмаа ном болгон (Ж.Нэргvй. “Монгол улсын ээдрээт замнал“) хэвлэж тараасан байгааг vзэж болно.

Хагалагчид
Тvvхийн бvх л vеийн туршид нанхиадууд монголчуудыг хагалж иржээ. Орчин цагт тэд энэ зорилгодоо эрлийзvvдийг овжноор ашигладаг. Хvний цус, элэг гэдэг єєр ажээ. МоАХ-г цус урсгасан тэмцлийн хэлбэр лvv тvлхэхээр чармайж байсан хvмvvс цєм эрлийз байсан юм. Тэд тэртэй тэргvй гарч байсан Оросын цэргvvдийг харааж, зvхэн Орос, Монголын харилцааг муутгах ажиллагааг эрчимтэй явуулсан бєгєєд энэ нь тодорхой хэмжээнд амжилт олсон билээ. Орос, Монголын харилцаа эрс хvйтэрч, нєлєє бvхий улс тєрч В.Жириновский монголчуудыг ил тодоор доромжилж, харааж зvхэв. Г.Каспаров гэгч шатарчин хvртэл Монголыг хятадад наймаалах боломжийн талаар ил ярих болсон юм.

17 жил єнгєрєхєд “Хvний угсаа гарвал нь 50 нас хvрэх vеэс гадаад тєрх, алхаа гишгээн дээр нь тодрон гарч ирдэг” гэсэн ардын vг биеллээ олов. Єнєєдєр МоАХ, Монголын ардчиллыг цуст яргалалд тvлхэхээр санаархаж байсан хvмvvсийг олон нийт гаднаас нь хараад л урд зvгээс ирсэн гэдгийг нь ялгахаар болжээ. Хvний генетик мэдээлэл, удамшил яалт ч vгvй цагийн аясаар тодордог л юм байна. Даравч дардайна гэж ухаант ард минь vнэн хэлжээ. Хэрвээ эрлийзvvдийн хvсэл биелсэн бол яах байсан бол. Тэд хvсэлдээ хvрээгvй ч сумаа тавьж чадсан. 1990 оноос хойш монголчуудыг салбар бvрээр, байгууллага бvрээр нь шахуу хагалав. Томоохноос нь дурдъя.

1990-1996 он. Амрыг хамгаалах яамны тєлєєний этгvvд ажлаа идэвхжvvлсээр ардчилсан хvчинд нэлээд хэдэн ан цав суулгаж дєнгєв. С.Зориг агсан хvртэл явуулгад автан АН-аас єрх тусгаарлаж, БНН-ыг байгуулж байлаа. Энэ мэт хэд хэдэн бутрал явагдсаны эцэст учраа олж буцаж нэгдэх явц єрнєсєн нь сумаа тавиад нумаа нуусан эрлийзvvдийн тарыг таньсных байсан юм. Гэвч олигтой сургамж авсангvй.

1996-2000 он. АХ эвсэл сонгуульд ялж, засаг барих нь тодорхой боллоо. Ялсан намаас Ерєнхий сайд томилогдох болоход vл ойлгогдох байдлаар Ардчилсан намын удирдлагад огт байгаагvй, ардчилсан хувьсгалд гар бие оролцоогvй, тэр ч бvv хэл МАХН-ыг шинэчлэгч, ирээдvйтэй боловсон хvчин гэгдэж байсан нэгэн томилогдчихжээ. Энэ нь дараагийн маш том хагарлын vvдийг нээх учиртай хэрэг байсан юм. Тэнгэрээс буусан хагас монгол эр хагалах vvргээ амжилттай биелvvлээд хоёр жил гаруй болоод буулаа. Энэ богинохон хугацаанд тэрээр импортын гаалийн татварыг тэглэснээр vндэсний vйлдвэрvvд бvрэн дампуурч, бид жинхэнэ утгаараа эдийн засгийн хувьд хараат болсныг бvгд санаж байгаа байх.

Єнєєх эр Ерєнхий сайдын суудлаа єгмєгцєє л оройноос нь хагалан бутаргах ажлаа бvр эрчтэй хийж эхэлсэн билээ. “Элсний 13” гэж АХ эвслийг яайруулсан луйварчдыг тэр турхирч эхэллээ.
Ємнє зvгээс хил давуулан шидсэн чулууг овилгогvй улс тєрчид єлгєж аван, “хагалах бизнесийг” цэцэглvvллээ. Бутарсан шаазан шиг болсон ардчилсан хvчин хагарлын vр дvнд сонгуульд навс ялагдав.

2000 - 2004 он. МАХН-ын ойворгон удирдагч хагалах мэхийг дадамгай эзэмшсэн болохоо нотлон харууллаа. Сєрєг жагсаал, сєрєг хєдєлгєєн гэж юм vvсгэн хагаралдуулдаг жишиг тогтоов. Жижиг эмнэлэг, сонины газраас єгсvvлээд намаа(86 жилийн тvvхтэй гэж бахархан ярьдаг) хvртэл хєгшин, залуугаар нь хагалж авав. Одоо МАХН доторх жигvvр хєдєлгєєнvvдийн тоо 86 хvрэх гээд байх шиг байна, тийм vv.

Гол хагарлыг эрлийзvvд Ардчилсан нам дотор vргэлжлvvлэн хийсээр... Тэд арайхийн нэгдэж авсан намыг элдвээр оролдсоор байгаад “Алтан гадас” ба Энхсайханыхан гэсэн хоёр бvлэглэлд хувааж дєнгєв. Ингээд сонгуульд ортол “Эх орон Ардчилал” эвсэл, МАХН хоёр тэнцчихлээ. М.Энхсайхан нам дотроо хэлэлцэж амжаагvй байтал яаран Эвслийн Засгийн газар байгуулахаар МАХН-тай тохиролцов. Энэ нь урдаас тооцоолчихсон мэх байсан нь жил гарангийн дараа тодорхой болсон билээ.

2004-2007 он.М.Энхсайхан, Б.Эрдэнэбат нар хуйвалдаанаар “Эх орон-Ардчилал” эвслийг тасар татан хаялаа. Эвслийн засгийн газар огцорч, МАХН-ын Vндэсний эв нэгдлийн гэх Засгийн газар байгуулагдлаа. М.Энхсайханыг Ардчилсан намаас хєєчихсєн учир ахин энэ намыг хагалах боломж vгvй болсон ч хагалж болох илvv том нам цаана нь vлдсэнийг ойлгохтойгоо байлаа. Яг тэр vед хагалагчдыг мэдэхийн дээдээр мэдэх хашир туршлагатай улс тєрч Э.Бат - Vvл “Бид ч нэг юм гай гамшгаас саллаа. Одоо МАХН яана даа” хэмээн УИХ-ын чуулган дээр шогширч байсан нь тун удалгvй биеллээ олсон юм. МАХН-ын угшилтай хагалагч, урд зvгийн угшилтай хагалагч хоёр нийлж аваад бvр єргєн хvрээний “хагалгаа” хийж эхэллээ.

Хагалагч, хагалагчдаа хайртай. Бvр нэгэндээ зориулж хайрын шvлэг тэрлэнэ. Ил, далд янз бvрийн аргаар МАХН-ыг хэдэн хэсэг хувааж дєнгєлєє. Тэд иргэний хєдєлгєєнvvдийг ч зvгээр орхисонгvй. МАЧХ, “Эрс шинэчлэл” хєдєлгєєн, “Эх оронч фронт” зэргийг хагачив. “Зууны мэдээ” сонины ч хагарах євчин тойрсонгvй. Эрхлэгч нь байсан хvний ярилцлагаас харахад их том хvмvvс жирийн нэгэн сониныг “хагалаад” л явж байсан байх юм.

Хачирхалтай нь, МАХН-ын хагалагч єєрийнхєє мэдлийн “Зууны мэдээ” сонин(sonin.mn) дээр 2005 оны тавдугаар сарын 30 -нд нєгєє хагалагчийнхаа талаар ингэж бичvvлж байжээ “М.Энхсайхан саяхан сонгуулийнхаа ажлаар Халх голд очоод євєєгийнхєє тєрсєн газрыг хаана байдгийг нь нутгийн хєгшдєєс асуужээ. Гэтэл хэлсэн газар нь хилийн цаана байдаг болж таарав. Сандрахдаа М.Энхсайхан “За, та нар аавын маань тєрсєн газрыг “зєв”олохыг бодоорой” гэж хэлээд буцсан байна. Бараг л хилийн дээснээс наашлуулахыг бодоорой ухааны юм ярьсан гэж нутгийнхан ярилаа. Ээж нь хятад цустай, эмэг эх, євєє нь цэвэр цусны хятад хvн байсан гэсэн яриа ч чих дэлсэв. 40 мянгатад амьдардаг байхдаа жижигхэн М.Энхсайхан маань эмээгээ салхилуулах гэж багагvй зовдог байсан гэнэ.

Хятад гэхээр толгойтой vс єрвийдєг байсан тэр vед хєєрхий жаал хvvг яаж чичилж байсан нь ойлгомжтой” Энэ мэдээг батлах гэсэн мэт тэрээр 2007 оны зургадугаар сарын 1-ний “Єдрийн сонин”-д (sonin.mn) “Засгийн газрын гишvvдтэй гадаадын ажиллах хvчний тухай асуу¬дал яригдаж, 40000 айлын орон сууцны хvрээнд баахан хятад ажилчид орж ирэх гэж байгаа тухай, монголчууд шавраа зуурчихна, шороогоо ухчихаж чадна гэх зэрэг яриа болоход би “Монголчууд тэнгэр заяатай ард тvмэн” шавар ч зуурахгvй, шороо ч ухахгvй, харин шавар зуурдаг, шороо ухдаг 10 хvнийх нь дарга нь монгол байя гэж хэлээд инээд болж байсан” гэж єєрийн бичсэн нийтлэл дээрээ бичиж vлдээжээ. Монголчууд энэ vгнийх нь далд санааг ухаж ойлгоод эсэргvvцэх vед харин “би огт тийм юм бичээгvй” гэж мэлзсэн билээ. Цагаан дээр хараар бичсэн зvйл нь харин тvvхийн гэрч болон дурайж байна. Нэг монголд арван хятад ногдохоор болоод ирэх цагт захирагдаад байх уу гэсэн энгийн асуултын хариуг олоход Шадар сайд байх ч албагvй. Захын тэнэг хэлээд єгнє. Хvний олон нь цєєнхєє барьдаг юм.

Хагалагчийг биширч явдаг нэгэн эмч тvvгээр бахархах сэтгэлдээ хєтлєгдєн “… Монголын улс тєр, эдийн засгийн лидерvvд ямар ямар улсын эрх ашиг сонирхлыг тєлєєлж, хэн хэний эрх ашиг Монголын єндєрлєгт мєргєлдєж байна вэ?
1. ProRussia(оросын баримжаатай) гол тєлєєлєгчид нь: Н.Энхбаяр, С.Баяр, талийгаач С.Зориг г.м
2. ProChina(хятадын баримжаатай) гол тєлєєлєгчид нь: М.Энхсайхан, Б.Эрдэнэбат (зоос дагаад элгээ сольж буй), г.м …”(irgen.mn vз) гэж бичсэн удаатай.

Таван толгой, Оюу толгойн тогтвортой байдлын гэрээг ард тvмэнд ашиггvйгээр шийдвэрлэх гэж яарч сандарч эхлэх vед МоАХ гэрээнvvдийн цаана нуугдаж байгаа санаархлыг илчлэн, тэмцэх vед “коммунизмыг санагалзлаа, 850 000 доллар гаднаас авсан” гэх мэтээр гvтгэж эхлэв. Энэ нь огт нотолгоогvй зvйл хэдий ч дараагийн ярих зvйлд нь “баримт” тулгуур болж єгєх учиртай байжээ.

Хагалагчид хагачих зуршилдаа хєтлєгдєн одоо МоАХ-г хагалж хаяхаар улайрч байна. Азаар МоАХ хагаралтад тэсэх дархлаатай ажээ. Иймд энд тэндхийн архичин, нvvрсчин, хаягдмал, гологдмол, гомдсон хєрсєн улсуудыг(70 орчим) цуглуулаад МоАХ-г “ахин байгуулж” маанагтав. Сониноор тэднийхээ тоог 300 гэж єсгєж хэлэхээ ч мартсангvй. Энэ бол тун ядарсан мэх. Хагалж дєнгєхгvй болохоороо хагарсан мэт харагдуулах гэсэн оролдлого. Vvнийг хийгчид нь єнєєх л эрлийзvvд. Аль 90 онд МоАХ-г хагалах, цуст яргалалд турхирахаар санаархагчид. Он цаг тэдний нvvр, гадаад тєрх дээр хэн болохыг нь сийлээд дурайлгаад єгч дээ, аз гийхэд. Гэлээ ч дотор хvний хагалах ухааныг монгол бид гvйцэхvй бэрх.

Тийм учраас цаг vргэлжид сонор сэрэмжтэй, ухаалаг байхгvй бол залгихаар завдагч ойрхон байгааг анхааруулахад илvvдэхгvй биз ээ. Оросууд визгvй зорчих Монголын саналд хойрго хандаж байгаа, Далай ламыг нутгаараа дайруулах дургvй байгаа зэрэг нь Монголыг Хятадын нєлєєллийн бvсэд “хаяж єгснийг” л илтгэж байгаа хэрэг. Vvлэн чєлєєгєєр амжиж олсон тусгаар тогтнол, эрх чєлєєг минь чонотой нийлсэн ноход тасчихад бэлэн байгаа.

Монголын ард тvмэн тэдний хэн нь хэн болохыг тод харж, ялгаж байгаа болохоор тэд дараагийн бvр том хагалгаанд бэлтгэж байгаа. “Ар монголыг эрхшээлдээ оруулах алтан арга бол хагалах бєлгєє” гэж нанхиад тєрийн бодлоготнууд хэдэн зуунаар ярьж иржээ. Хагалж ч ирсэн. Хагалсаар ч байна.

Зориггvй есөн жил

2007-10-26 10:12:00

МоАХ-ны анхны дарга, тєр, нийгмийн зvтгэлтэн С.Зориг 1998 оны 10-р сарын 2-нд хvйтэн сэтгэлтнvvдийн гарт амь vрэгдээгvй бол єнєєдєр 45 настай, ид хийж бvтээж,оргилж явах байв. С.Зоригийг хєнєєсєн хэргийг захиалгат аллага байсан гэдгийг нийгмээрээ зєвшєєрсєн ч уг хэрэг илэрсэнгvй "мартагдах" дєхєж байна. Тvvнийг зэрлэгээр хєнєєсєн cap, єдєр нь єєр нэг тєр, нийгмийн зvтгэлтэн Д.Тємєр-Очирыг хєнєєсєн єдєртэй давхацдагийг олон нийт хачирхсаар байдаг билээ.

Д.Тємєр-Очирын гэргий С.Нинжбадгар гуай саявтар сонинд (МНЄ. 2007. №04) єгсєн ярилцлагадаа "Би vvнийг хувьсгалт нам л хийсэн гэж боддог юм. Єєр хэн хийх вэ. Ганц манай євгєнийг ч биш, олон хvнийг хядсан шvv дээ. Гэвч одоо хэр нь буруугаа хvлээхгvй, шалгаж чадахгvй байгаа байхгvй юу. Би "євгєний хэргийн учрыг нь олж єгєєч. Та нар тодорхой мэдэж байгаа" гэж Н.Багабанди, Н.Энхбаяр Ерєнхийлєгч нарт, ХЗДХЯ-нд бичсэн. Гэвч "За ч vгvй, vгvй ч vгvй" таг болчихдог" гэж дурдсан байна.
Хэн ч vгvйсгэсэнгvй. Юм л бол шvvхэддэг, тэгээд заргаа авдгаараа алдаршсан нам хачирхалтайгаар чимээгvй єнгєрєєв.

Д.Тємєр-Очир агсан Ю.Цэдэнбалтай санал зєрєлдсєний улмаас цєлєгдєж, нутаг заагдаж яваад гэртээ зэрлэгээр алагдсаныг бvгд мэдэх билээ. Хэргийг санаатайгаар зохион байгуулсны адил санаатайгаар илрvvлээгvй ажээ. Хамгийн ойр дотнын хvнд (С.Нинжбадгар) нь тодорхой чиг баримжаа байж л таарна.
Гэмт хэргийн илрvvлэлт гэдэг vзvvлэлтээрээ Монголын цагдаа дэлхийд дээгvvр ордог гэнэ. "Хэргийн илрvvлэлт бараг 90 хувь байдаг" гэж цагдаагийн олон нийттэй харилцах хэлтсийнхэн сайрхахыг vе vе телевизээр vзэж болно. "Хэрэг гарлаа, барилаа" гэсэн мэдээ зэрэгцэх шахуу цацагддаг, хоёр сая гаруйхан хvнтэй улсад хэрэг илрvvлэх, тэр дундаа дуулиантай хэргийг илрvvлэх тун амархан байдаг бололтой.

Гэтэл Д.Тємєр-Очирын болон С.Зоригийн амийг хєнєєсєн хэрэг дээр мєрдєгчид маань уран чадвараа гайхуулах дургvй байсан уу, эсвэл том тээг байна уу гэж сэрдэхээр сунайсан есєн жил єнгєрлєє. Саяхнаас "сансрын зургаар захиалгат аллагыг илрvvлдэг гэнэ" гэж маанагтсаныг эс тооцвол тоймтой юм сонсогдохоо ч болив.

БОЛЬШЕВИК УЛАМЖЛАЛ БА ТААМАГЛАЛ
"Тєгсгєл" хэмээх зєвлєлтийнхєн голлож, монголчууд оролцон бvтээсэн киноны хэсгvvдийг эргэн дурсацгаая. Барон Унгерн монгол ноёнд vvрэг єгч байна. "За, чи сонс ! "Их дайчин Хатанбаатар Магсаржав Сvхбаатарын гарт хорлогджээ" гэж довтлохынхоо урьд шєнє монгол даяар зарлая" гэж бод! монгол ноён ойлгосонгvй. Барон Унгерн "Хатанбаатар Магсаржавыг нударчихаад Сvхбаатарынхнаас хvн алсан гэх шуугиан дэгдээ" Монгол ноён сая л ойлголоо. Тэгээд "Ай даа, Барон жанжин мєн зальтайяа, Харин дараа нь тэр Магсаржавынхаа хойноос намайг тонилгочих юм биш биз дээ!?" гэж асуув. Барон Унгерн инээж" чи мэдэж ав! Нэгдvгээрт ухаантай, хоёрдугаарт, олонд нэр хvндтэй хvнийг л зайлуулдаг юм" Монголчууд цээжээрээ мэдэх шахуу болчихсон киноны энэ єгvvлэмж юуг хэлнэ вэ.

Тун танил арга барил байгаа биз. С.Зоригийг хєнєєгдсєний маргаашаас "Ардчиллынхан нэгнийгээ нухчихжээ", "Бат-Vvл нэг л сэжигтэй" гэх мэт цуурхал тэнvvчлэн байсныг санаж байна уу.
Троцкий, Киров, Д.Дємєр- Очир, С.Зориг нарыг хєнєєсєн аллага тун адилхан тєлєв байдалд явагджээ. Сталины даалгавраар КГБ Мексикийн нэгэн жижиг хотод дvрвэж гарсан Л.Троцкийг гэрт нь мєс хагалдаг сvхээр цавчин хороосон байдаг. Д.Тємєр-Очир агсныг мєн гэрт нь сvхээр цавчсан билээ. Большевикууд, коммунистууд улс тєрийн зорилтоо хэрэгжvvлэхийн тєлєє цус урсгах, хvч хэрэглэхийг эрхэмлэдгээрээ бусад улс тєрийн vзэл баримтлалаас онцгойрон ялгарч байжээ. Аллага vйлдэх vедээ лалын алан хядагчид их тєлєв тэслэх дэлбэлэх аргыг сонгодог бол америкууд бууг эрхэмлэдэг, харин оросууд хутга, сvхийг таашаадаг байжээ.

"Тєгсгєл" киноны зохиолыг Ю.Семенов гэж КГБ-ийн талаар голлон бичдэг зохиолч бичиж, найруулагчаар нь А.Бовровский гэж мєн л орос хvн ажиллажээ. Тэд орос vндэстэнд танил, дасал болсон "дайснаа алаад єєр нэг дайснаа гvжирдэх" аргыг дvрээ тодотгох зорилгоор ашигласан нь тэр. Бодит байдал дээр Унгерн Хатанбаатарыг алчихаад "Сvхбаатар алсаан" гэж хэлэх байсан эсэх нь сонин биш, Зєвлєлтийн баримжаатай vзэгчдэд танил арга мэхийг хэрэглэсэн нь л сонин.

Саяхан болтол МАХН большевик арга барилтай, коммунист vзэл баримтлалтай явсан гэдгийг бvгд мэдэх хойно нэмж нуршаад яах билээ. Єєрийн намыг "vндэслэн байгуулагч" гэж зарладаг Д.Сvхбаатараа хvртэл Богд хааны гарт алагдсан гэж ойлгуулах яриа тарааж, кино хvртэл хийж байлаа. Бодвол VIII Богд Монголд большевизмыг тууштай цэцэглvvлэх Зєвлєлтийн санаархалд том "шавар хааж" байсан бололтой. Монголчууд тэр домогт итгэж єссєн. Бvр сvvлд л Д.Сvхбаатар хорлогдож vхээгvй гэсэн нотолгоог гарах болсон билээ.

Мєрдлєгийн практикт захиалгат аллагыг "vр дvнд нь хэн хожив" гэдгээс логикоор хєєж олдог гэх юм. Тэгвэл бvгдээрээ энэ асуудлаар дедуктив дvгнэлт хийн хамтдаа эрэн сурвалжилъя. Таны урмыг хугалахад би ширхэг ч шинэ зvйл хэлэхгvй. Хэвлэлээр нэгэнт тvгсэн, vгvйсгэгдээгvй сурвалжуудыг тоймлоно. МоАХ-ны анхны дарга байсан С.Зоригийг зэрлэгээр хєнєєсєн хэргийг илрvvлэх асуудалд санаа тавих, анхаарах нь албыг нь залгамжилж яваагийн хувьд миний vvрэг ч гэж боддог.

НЭХЭН САНАХУЙ
Хэргийн "цаад эзэд" хэн байж болохыг зааж чиглvvлсэн мессэж vл мэдэгдэх эх vvсвэрээс тарж, "Эвслийнхэн нэгийгээ нухчихаж, эд нараас зайлахгvй" гэсэн дvгнэлтэд олныг аваачив. Тvvндээ "С.Зориг дараагийн Ерєнхий сайд болох байж" гэдэг хачир дагуулж билээ. Хийрхсэн нийгэм vvнд шууд л vнэмшсэн.

Дараа нь Бат, Оюун нэртэй хоёр хvн нухсан гэх яриа тараан "Бат"-тай нэр бvхий хvмvvс рvv хvйтэн харцаар ширвэцгээв. Бат-Vvл сэжигтнээр татагдан Батсvх Америкаас гавлагдаж ирэв. Олон жил хэрэг мєрдсєн туршлагатай мєрдєгч "Хэрэгтнийг гадаад дvр, тєрхєєр нь мэдэж болно. Вышинскийн онолоор бол Батсvхэд рецедив хэрэгтэн байж болох ганц ч шинж тэмдэг алга" гэжээ. Би Батсvхийг эртнээс мэдэх хvний хувьд нэмж хэлэхэд, тэр хvн алах битгий хэл, хvний єєдєєс чангахан хараал хэлж ч чадахгvй хvмvvжилтэй нэгэн билээ.

Батсvх МоАХ-ны анхны идэвхтэй гишvvдийн нэг байсан нь гай болсон бололтой. Батсvх МоАХ-ны дэргэдэх "Ард" компани гэдгийг cap гаруй удирдаад татан буулгасан нь тvvнд єгєх таатай хоч болж орхижээ. Уг нь "MM" гэж компанийг хойш олон жил удирдсан авч хочинд тохиромжгvй байсан гэнэ. Хоч єгєхийн утга учир нь тvvнийг эрvvгийн єнгє аяс бvхий нэртэй болгох байсанд оршиж байгаа юм байх. Эрvvгийн элементvvд "Чонон Борис" гэх мэт хоч нэртэй байдаг. Батсvхийг хэрэгтэн гэж харагдуулахын тулд содон хоч єгєх шаардлагатай байж.

Тvvнийг ямар ч vндэслэлгvй жил шоронд суулгаад, шалгаад эцэст нь суллаж, уучлалт ч гуйсангvй. Батсvхээр Бат-Vvлийг "гэрчлvvлэх" сценари байсан гэх авч бvтэлтэй юм болсонгvй, ийнхvv дууслаа. МVАН, МоАХ ч тэр vед хэлмэгдсэн гишvvдээ ємгєєлєх Зориг vгvй байжээ. Тэд єрсєлдєгчийн зvгээс єгсєн "vхлийн" цохилтод єртєж, яахаа мэдэхгvй самгардаж байсан гэвэл vнэнд нийцэх байх аа. Ер нь энэ хэрэгт нийтдээ 30-35 хvнийг хилсдvvлэн баривчилж хорьсон ажээ.

Удалгvй Баярбат гэж манъяк тодорсныг мєн л С.Зоригийн хэрэгт хамаатуулах гээд барсангvй. Асуудлыг тvvнтэй холбох гэхээр угшил нь Ху намынх (аав нь МАХН-ын нєлєє бvхий гишvvн, сайд байсан) байгаад байж гэнэ. Францаас Д.Энхбат гэгчийг хулгайлан авчирсан явдал нь алуурчныг илрvvлэх сценарийн оргил болов. Хожим Д.Энхбат "тагнуулынхан намайг зодож, тамлаж байхдаа "Чи Цагаан шонхорын Энхтайван Зоригийн хэргийг захиалсан гээд хэлчихвэл бvх зvйл ОК! " гэж амласан" гэж мэдэгдсэн байдаг.

Тvvний яриаг бас л vгvйсгэсэнгvй. Ч.Энхтайван МVАН-ын гишvvн гэдэг нь цохилт хийх гол цэг болсон бололтой. Ч.Энхтайванаар дамжуулан МVАН-ын єєр нэг лидер М.Энхсайханыг С.Зоригийн аллагын захиалагч болгох гэж байсан гэнэ. Франц, Европын холбооны зvгээс Засгийн газарт хандан "нутаг дэвсгэр дээр нь хvн хулгайлах хэрэг vйлдсэнд" тайлбар нэхсэн мэдэгдэл ирvvлж байснаас нь vнэн гэдэг нь нотлогддог. С.Зоригийн хэрэгт зєвхєн МVАН-ын гишvvд, тvvнтэй холбогдох хvмvvсийг сэжиглэж, шалгаж, хорьж, цуурч байлаа. МАХН-д ойр байж болох ганц ч сэжигтэн тодорсонгvй. Vvнийг тайлбарлахдаа Э.Бат-Vvл хэрэг гарсны маргааш "МАХН буруугvй шvv" гэж мэдэгдсэн, тэгэхээр бид хамаагvй" гэнэ.

Хэчнээн сайн сценари зохиолоо ч. хэрэг илрэхгvй сунжирч мєрдєгч Мєрєн, хуульч Сугар гэх мэт "баатрууд" тєрєн гарлаа. Тэд "ирэх сонгуульд биднийг сонгочихвол хоёр долоо хоногт л хэргийг илрvvлээд єгье. Одоо бол эвслийнхэн саад болоод байна" гэсэн амлалтаараа УИХ-д тєвєггvй сонгогджээ. МАХН-ын бусад нэр дэвшигчид ч сонгогчидтой хийсэн уулзалт дээрээ эвслийнхнийг энэ хэрэгт буруутгаад авахаа ер мартсангvй. Энэ бvхний ард намын дарга, МАХН-ын сонгуулийн ерєнхий менежер байсан нь тодорхой.

ГУРВАН ТОМ ХОЖИЛ
2000 оны УИХ-ын сонгуульд МАХН vнэмлэхvй ялалт байгууллаа. Vр дvн гайхалтай. 72 суудал гэдэг Назарбаев, Ниязов нар ч атаархах амжилт шvv. Ялалтынх нь гэрэл нvд гялбуулж, чих дєжрvvлэв. Эхний хожоо. Тєр, засгийн эрх мэдэл МАХН-д vнэмлэхvй тєвлєрлєє. Сєрєг хvчнийхний эсэргvvцлийг цагдаагийн хvч хэрэглэн тараах нь энvvхэнд болов. Бvр давраад Ардчилсан намын байрыг бvслэн удирдагчдыг нь хорьж байсан.

Тэр бvслэлтийн vеэр цагдаагийн нэг офицер Р.Гончигдоржид хандан "тушаал ирвэл чамайг буудах болно" гэж мэдэгдэж байжээ. Гааль, татвар, "Эрдэнэт", том банкуудын хувьчлал гээд ашиг орлого олдог бvхэнд нам хяналтаа тогтоов. Тэр ч бvv хэл, хvvхдийн "Найрамдал" зуслангийн хувьчлалд хуруугаа дvрээд авсан гэнэ. Парламентын ордон байж болох газрыг ч намын эрх мэдэлтнvvд мэдэлдээ оруулаад авчээ.
Гачлантай нь тэр дєрвєн жилд "эвслийнхэн нэгнийгээ нухчихаж" гэхээр нотолгоо олдсонгvй. Олдчихсон бол єдийд ху нам мєнхийн парламент болж, дарга нь "насан туршийн Ерєнхийлєгч" цолыг олох байсан юм.

Хойтон жил нь Ерєнхийлєгчийн сонгуульд "Зоригийн хэрэг" чухал сэдэв хэвээр байлаа. "Эвслийнхэн нэгнийгээ алагдчихаад байхад дээгvvр нь алхаад гарч байсаи юм шvv дээ. Эд л нухсан" гэсэн яриа ахин тvгэв. Гэвч нэхэл хатуутай ард тvмэн "хоёр долоо хоногт илрvvлэх" амлалтыг нь сануулжээ. Намын дарга нь энэ удаа хєнгєхєєн бултаж Д.Мєрєнг золигт гаргасан юм. "Хэлсэн хvн нь хариуцна биз" гэж тэр мэлзсэн билээ. МАХН дахин яллаа. Юм л бол vг сєрєх гээд байсан Ерєнхийлєгчийг аядуу тєлєвт оруулж авав. Хоёрдахь хожил тэр.

Гэвч намыи удирдлагатай сєргєлдєгчид ху нам дотор цєєн боловч байсаар байв. Хачирхалтай нь, тэд эгзэгтэй мєчvvдэд ээлж дараалан бурхны оронд оджээ. Ганхийх ч хvнгvй болж авлаа. МАХН абсолют эрх
мэдлийг эзэмдэв. Гуравдахиа хожлоо. Хожил бvртээ "Зоригийн хэргийг" ашиглаж байсан ч илрvvлэх талаар хуруугаа ч хєдєлгєсєнгvй. 2004 оны сонгуульд аллагыг ашиглая гэхнээ амаа таглуулах байсан учир чимээгvйхэн єнгєрєв. Vр дvнд нь vнэмлэхvй ялалт ирсэнгvй.

Азаар 2004 оны сонгуулиар ард тvмэн ухаалаг шийдвэр гаргасан. Засаглал тэнцвэржиж, хяналт бий болохын хэрээр МАХН-ын удирдлагын дєрвєн жил нямбай сvлжсэн аалзны тор тасарч эхлэв. Намын хатуу сахилга алдагдан, том толгойлсон залгамжлагчид нь нэгийгээ алж, улсын банкийг цєлмєв. Хяналтгvй засаглалын гай гарч эхэллээ. Хамгийн том хожил нь Монголын ардчиллын хєгжлийг 10 жилээр хойш ухрааж, бvх ололтыг vгvйсгэсэн юм шvv. Тэгэхээр асуултаа давтъя, захиалгат аллагын "vр дvнд нь хэн илvv хожив оо.

Энд хамаагvй ч юм шиг нэг зvйлийг дурдахад 2007 оны дєрєвдvгээр сарын 11-нд Их тэнгэр орох замыг хааж зогссон ХЗХ-ны хохирогч 38 эмэгтэйг замаас зайлуулахаар 100 гаруй цагдаа иржээ. Ямар ч зэвсэггvй, хvvхдээ тэвэрсэн, цєхєрч ядарсан хэдэн эмэгтэйд ийм их хvч хаяж чаддагаа харууллаа. Тэгж бодохоор манай цагдаа хvчтэй ч юм шиг.

ЗОРИГ
С.Зоригийн хэргийг илрvvлэхэд зориг л дутаж байна. Дvлэгнэл, айдсаа орхиж тодорхой сэжvvрvvдийг хєєх зориг дутаж байна. Хєєлгєх сонирхол ч дээдэст алга бололтой.Гаальд ажиллаж буй МАХН-ын нэгэн гишvvн ийм vг алджээ. "Яахав намын буянаар овоо л юм хураалаа. Гэхдээ олохоос хамгаалах чинь хэцvv байдаг юм байна. Авилгатай тэмцэх газарт оруулж єгєх хvн байна уу" Авилгачдын олдог, зєєдєг vе vндсэндээ дуусч, олзоо хамгаалах, эсэн мэнд vлдэх талаар санаа зовох vе нь эхэлсэн бололтой. Тод жишээ нь, "Авилгатай тэмцэх газрын даргыг хэнээр томилох вэ" гэдэг маргаан МАХН-ын дээд удирдлагын хооронд болж, тvншилцээд авчээ.
Зоригийн хэргийг зоригтойгоор илрvvлэхсэн. Зориггvй жилvvдэд тєгсгєл тавьж, хэргийг илрvvлэх нь Монголын улс тєр эрvvлжих vндсэн нєхцєл болоод байна. Алив нєгєє мундаг мєрдєгч Д.Мєрєн хаа явна аа.

Вот три дарга аа

2007-10-26 10:02:17

Тvгшvvр 2007 оны хоёрдугаар сарын 28-ны байдлаар Монголд ДОХ-ын халдвар авсан 26 дахь хvн бvртгэгдээд байна гэсэн тvгшvvрт мэдээ цацагдлаа.

Зэрэгцээд энэ жил Монгол Улс тvvхэндээ анх удаа ДОХ-ын эсрэг тэмцэлд зориулж, 13 сая тєгрєг тєсєвлєсєн гэсэн "баярлам" мэдээ хєвєрнє.
13 сая тєгрєг бvхэл бvтэн улсын эрvvл мэнддээ зориулсан мєнгє гэхэд ямар сонсогдож байна вэ. Энэ бол сониноор мориныхоо vнийг баярхан зарладаг уяач сайдын хурдан хvлгийн єрєєсєн гуяны vнэ хvрэхгvй мєнгє санж. Тєсвийн цалингаас єєр орлогогvй гэж мэдvvлэх мєртєє барга, орос, араб адуунд vнэ хаяж явдаг сайдууд иймхэн мєнгє ард олныхоо эрvvл мэндэд тєсєвлєчихєєд энд тэнд наадамдаад явж байдаг. Хойд, урд хоёр хєрш ДОХ-ын тархалтаар дээгvvр бичигдээд байдаг.

Албаны хvмvvсийнх нь хэлж байгаагаар 13 сая тєгрєг тєсєвлєсєн нь их юм байх. Урьд нь ДОХ-той тэмцэх зориулалтаар нэг ч тєгрєг тєсєвлєж байгаагvй гэнэ. Бэлгэвч цацах, ДОХ-той хvмvvсийг шаардагдах эмээр хангах, оношлуур, сурталчилгааны зардал зэргийг ємнє нь дан гадаадын хандив, тусламжаар санхvvжvvлж байжээ. Эрvvл мэндийн сайдын мэдээлснээр халдварт євчин тусагчдын 43,6 хувийг бэлгийн замаар дамжих халдвар тээгч эзэлж байна гэдэг бид 1928 онд орос эмч нар ирж, улаан тариа хийж байх vеийн тєвшиндєє ухарч очжээ гэсэн vг биш vv. 90-ээд оны дундуур В.Жириновский "Монголчууд та нарыг тэмбvvгээр хиарах гэж байхад бид аварсан" гэж хэлээд монголчуудын хараал зvхлийг ханатлаа дуулж билээ. Vгэнд нь vнэний хувь байсан.

"Сэрэлт" кино
1928 он. Шагж хамбын хvрээ буюу ардын засгийн хэлээр Тайхар сумын тєв. Шилэн форд хєлєглєсєн орос эмч олныг хуйлруулан ирлээ. Сумын дарга орос эмчийг саймшран угтаж єєрийгєє танилцуулах гэтэл хэл нэвтэрсэнгvй. Бумаа авгай самбаачлан шилэн фордны жолоочоор хэлмэрчлvvлэх санал тавив. Жолооч хэлмэрчлэхийг зєвшєєрч сумын удирдлагуудыг танилцуулна. "- Вот это, Сумын даргаа". Сумын даргыг дагалдагч єєрийгєє танилцуулав "- Би Хоршооны дарга байна" Орос эмч "- Хорошо даргаа?" Жолооч "-Нээт нээт, монценкоопын даргаа". Сургуулийн захирал єєрийгєє танилцуулав. Жолооч "- BOOT, три даргаа! За миний мэддэг орос хэл дууслаа шvv". С.Гэндэн найруулж, Л.Ванган зохиолыг нь бичсэн энэ алдарт кинонд олон асуудлыг ёжилж, ёгтолж vзvvлсэн нь энэ.

Три даргаа
2004 оны сонгуулиас хойш Эрvvл мэндийн салбар бас л "три даргаа"-гийн буюу гурван сайдын нvvр vзэж байна. Салбарынх нь нvvр бахь байдгаараа . Єнгєрсєн оны тавдугаар сард миний бие УИХ-ын гишvvний бvрэн эрхийнхээ хvрээнд тухайн vеийн Эрvvл мэндийн сайдад (Л.Гvндалай) гурван зvйл асуулга тавьсан билээ. Эрvvл мэндийн салбарын єнєєгийн байдал, хямрал, євчнєєс урьдчилан сэргийлэх асуудал, эмч нарым хариуцлага, мэргэжлийн ур чадвартай холбоотой асуудлуудаар юу хийж байгаа болон хийх гэж байгааг мэдээлэх, бодит байдлыг танилцуулахыг уг асуулгад дурдсан булээ.

Хуулийн дагуу хариултыг бичгээр ирvvлж, УИХ-ын нэгдсэн хуралдаан дээр сонсгов. Хариултаас vзэхэд нэг мянган хvний 134 нь хорт хавдартай, оношлогдсон хvмvvсийн 70 гаруй хувь нь III-IV vедээ илэрсэн учраас тухайн жилдээ нас бардаг. Нийт нас барсан хvмvvсийн 43,1 хувь нь даралт ихэссэнээс, 30,7 хувь нь зvрхний цус хомсдох євчнєєр єнгєрдєг гэжээ. Халдварт євчнєєр євчлєгчдийн 43,6 хувийг бэлгийн замаар дамжих халдвар, ДОХ-оор євдєгч эзэлж байна.

Аймаг сумдын эмнэлгийн 50 хувь нь наад захын тоног тєхєєрємжєєр хангагдаагvй. Жилдээ 35 мянган хvн хєрш улсуудад очиж оношилгоо, эмчилгээ хийлгэдэг. Тэд*56 тэрбум тєгрєгийн зардал (хятадуудад бол орлого) гаргадаг гэх зэрэг тоо баримт дурдаж байсан. За тэгээд "Эрvvл монгол хvн" хэмээх сvржин нэртэй, vрэлгэн ажиллагаа зохион байгуулах гэж байгаагаа дурдаж. Энэ ажиллагаагаар эмч нар суулгасан цуваа аймаг сумдыг тойрч давхиад 1,8 сая хvнийг vзээд оношлоод явах юм байх. Нийт гурван тэрбум тєгрєг зарцуулах юм гэнэ.

Баахан бензин шатахуун, хvн хvч, цаг vрээд хальт мулт vзсэн, оношилсон, зєвлєсєн болоод сайд мандаж, иргэд бахь байдгаараа vлдэх тєлєвлєгєє байсан. Салхи мэт довтлоод єнгєрєх эмч нарын бригад сумын иргэд, малчдыг бvрэн vзэж амжих уу, амжлаа ч vзлэгийн чанар хангалттай тєвшинд болж чадах уу. vзээд онош тогтоочихлоо, тэгээд яах юм бэ гэх мэт маш олон бvрхэг асуудал "Эрvvл монгол хvн" хєтєлбєрт агуулагджээ. Бор єндєрт ажлаар явж байсан МVОНРТ-ийн найруулагч Л.Нацагням мухар олгойн хурц vрэвсэл тусчээ.

Сумын эмнэлэгт мэдээ алдуулах тариа байхгvй байсан учир эмч нь євчтєний єєрийнх мєнгєєр хоёр шил архи авахуулсан гэнэ. Нэг шил архийг євчтєний ам руу хvчээр цутгаж согтоогоод, нєгєє архиар иь ариутгал vйлдэж хагалгаа хийсэн байна. Энэ бол хошин шоуны vзvvлбэр бус ердєє хоёр жилийн ємнє болсон явдал. Энэ байдлаар бол "Три даргаа" 90 оны тєвшиндєє vлдсэн цорын ганц салбарыг дээшлvvлсэнгvй, дээшлvvлэхгvй нь ч тодорхой болж байх шиг. Єнєєдрийн сум Шагж хамбын хvрээнээс ялгарах юмгvй байсаар 80 жилтэй золголоо.

Эрvvл мэнд наймдугаарт
2001 онд нэгэн ТББ-аас хийсэн судалгааны монголчууд амьдралд нь хамгийн чухал зvйлсийг дэс дараалж бичнэ vv гэсэн асуултад:
1. Албан тушаал, эрх мэдэл
2. Хєрєнгє мєнгє
3. Нэр хvнд, нєлєє
4. Танил тал
5. Гэр бvл
6. Нутагус
7. Зугаа цэнгэл
8. Эрvvл мэнд гэсэн дарааллаар тодорхойлсон байх юм.
Иргэншсэн ертєнцєд энэ бvхэн эсрэг дарааллаар байдаг. Тэд бие эрvvл байхад бусдыг нь олж болно гэж vзнэ.

1990 оноос хойш тєр, засаг ард тvмний эрvvл мэндийн талаар дорвитой ажил хийсэнгvй, энэ талын ойлголтыг тараах, хэрэгжvvлэхийг хичээсэнгvй. Бvр нэг тєгрєг ч тєсєвлєж байсангvй нь тодорхой боллоо. Балаг нь одоо гарч байна. Хоёр сая 400 мянган хvнд ДОХ-ын 28 тохиолдол илэрсэн гэдэг нь ДЭМБ-аас гаргасан индексжvvлсэн харьцаагаар бол сvйрэх дєхчихлєє гэсэн vг. 28-ын цаана наад зах нь 500 вирус тээгч байх магадлал буй гэнэ. ДОХ-ын тархалтын хурдыг эрvvл мэндийн салбарын хєгжил гvйцэхгvй байна. Улсын баялаг нь хvн ард. Хvн ардын баялаг нь эрvvл мэнд. Эрvvл явахад хэдийг ч олж, юунд ч хvрч болно. Эрvvл явах vндсийн vндэс нь эрт оношлох, урьдчилан сэргийлэх явдал.

"Эрvvл монгол хvн" тєсєлд зарцуулах гурван тэрбум тєгрєг дээр гадна дотноос хєрєнгє босгон нэмж байгаад орчин vеийн олигтойхон оношилгооны тєв барьчихвал олон асуудлыг шийдэхсэн дээ. Онош нь тодорхой бол єнєєгийн анагаах ухаан євчнийг эмчлэх арга зvй, эм тан, туршлагыг хангалттай хуримтлуулсан гэх. Онош нь тодроогvйгээс буруу эмчилсэн, оройтож мэдсэн зэрэг шалтгаанаар л монголчууд цаг бусаар одож байна. Энvvхэн Эрхvv хотод таван жилийн ємнє 3,6 сая ам.доллараар нэн орчин vеийн оношилгооны тєв байгуулагдсан нь єдгєє єєрсдийн иргэдийг оношлоод зогсохгvй жил бvр Монголоос урсах 56 тэрбум тєгрєгийгхятадуудтай єрсєлдєн "идэх" боломжтой байна. Улаан-Vдэд таван сая ам.долларын єртєг бvхий хvvхдийн эмнэлэг байгуулсан нь Сибирь, Алс дорнодынхонд бvгд гайхагдаж эхэллээ. Удахгvй Улаан-Vд рvv хавийн хvмvvс цувах бол¬но. Оношилгоо, эмчилгээгээ сайжруулж, жил бvр гадагшаа урсч байгаа 56 тэрбум тєгрєгийг дотооддоо vлдээх арга чарга байна уу.

Ахиад орос эмч дуудах уу
С.Зоригийн ээж С.Доржпалам гуайн тоглосон орос эмчийн дvр монголчуудын сэтгэлд гэрэл цацруулсаар vvрд хоногшин vлджээ. Vнэхээр ч бидний энэ гээд хэлчихээр олигтой эмнэлгvvдийг оросууд барьж єгсєн байх юм. Клиникийн I, сайд нарын гэх II эмнэлэг, Шастины нэрэмжит III эмнэлэг, Гэмтлийн больниц, Эх нялхсын тєв бvгд оросуудын гараар боссон. 1990 оноос хойш монголчууд бид єєрсдийн гараар томхон эмнэлэг барьсангvй, барихаар тєлєвлєсєн ч vгvй. Вот, три даргаа ! Та нар ажлаа олигтой хийж чадахгvй бол оросуудыг ахин дуудах цаг болжээ.

Салбар чинь удирдлага, зохион байгуулалт, хvний нєєц, ажилтнуудын чадамж гээд бvхий л талаараа "Сэрэлт"-ийг шаардаж байна. Ажилтнууд чинь ДОХ-ын халдвар авсан хvн аль бvлгийнх вэ гэсэн маргаанд хамаг анхаарлаа хандуулж байна» Уг нь аль ч бvлгийнхэн халдвар авахгvй байх нєхцєлийг бvрдvvлэхэд хvч, боломжоо тєвлєрvvлбэл сайнсан. Хvн ардаа харсаар суугаад хиаруулах уу, дарга нараа ! Эсвэл орос эмч нарыг ахиж дуудах уу?

(Нийт: 13)

Миний орон зай

Энэ блогийн тухай

Шошгонууд

Холбоосууд

Блогийн архив