2007-11-02 10:37:19
УИХ-ын гишvvн,МоАХ-ны дарга Х.БАТТУЛГА бичиж байна
I HAVE A DREAM
Мартин Лютер Кинг хэмээх домогт тэмцэгчийн тухай єгvvлсэн баримтат киног саяхан vзлээ. Тэгш эрх, шударга ёсны тєлєєх тэмцлийнхээ ид vед Авраам Линкольны дурсгалын цогцолборын шатан дээр тvvний хэлсэн vг эрхгvй нэгийг бодогдуулав. “Надад ийм нэг мєрєєдєл байдаг юм. Нэг сайхан єдєр бvх хар, цагаан хvмvvс тэгш эрхтэйгээр бvтээгдсэнийг ойлгож, сэрэх цаг ирээсэй” гэж тэр хэлсэн.Мартин Лютер Кинг хар, цагаан хvvхдvvд хамтдаа ном vзэж, хар, цагаан хvмvvс хамтдаа ресторанд хооллож, хамтдаа тэгш амьдрах нийгмийг мєрєєдєж байлаа. Тэрээр хар, цагаан хvмvvс Вьетнамын дайны талбарт тэгш эрхтэйгээр, мєр зэрэгцэн тулалдаж байснаа эх орондоо ирмэгц цагаан нь харыгаа vзэж чадахаа больчихдогийг ойлгодоггvй, хvлээн зєвшєєрдєггvй байв. Тэр цагт Америк нийгмийн ёроолд харууд байж, хамгийн vгээгvй ядуу, боловсролгvй хэсгийнхнийг тєлєєлж байлаа.
Америкийн улс тєр судлаач Питер Драйпер “Хvн тєрєлхтний эдийн засгийн тvvхэнд америкийн негрvvд шиг 30 жилийн дотор амьжиргааны тєвшнєє эрс дээшлvvлсэн vндэстний бvлэг байдаггvй” гэж бичээд vvнд Мартин Лютер Кингийн зорьж, тэмцэж байсан, амиараа бvрдvvлж єгсєн тэгш эрх, тэгш боломж чухал vvрэгтэйг дурджээ. Тэгш эрх нь тэгш боломжийг бvрдvvлж, тэгш боломж нь тэгш vр дvнд хvргэнэ.
Нийгэм тэгш бус боломжит бvлэглэлvvдэд хуваагдах, баян хоосны ялгаа улам ихсэх зvг рvvгээ явах нь сєргєлдєєн, бухимдал, дайсагнал мєргєлдєєнийг бий болгохоос єєр зvйлийг нийгэмд єгєхгvй. Харьцангуй тэгш байдлаас єєр нийгэмд амар амгалан, аз жаргалыг авчрах зvйл алга.
Тэгш эрхийг коммунистууд шиг хvчээр тулгаж, хавтгайруулж, хуурмаг зvйл болгож бас болохгvй. Тунг нь тааруулаагvй эм хор болох нь их.
Америкийн нийгэмд тэгш бус байдал ноёлж байсан тэр он жилvvдэд тэмцэл хєдєлгєєн, жагсаал цуглаан, нийтийн эсэргvvцэл, ажил хаялт тасардаггvй байж. Єнєєдєр Монголд яг ийм дvр зураг харагдаж байна.
МОНГОЛЫН ХАРУУД БА ЦАГААНУУД
Єнєєдєр Монголын нийгэмд 1960-1970 оны Америкийн нийгмийг санагдуулам зvйл олон байна. Хэт баян цєєнх ба vгээгvй хоосон олонхи гэсэн хоёр туйл руу монголын нийгэм ялгарчээ.
Хаа байна, тэр хар арьстан? гэж асуух хvн байвал би хариулъя. Траншейнд байна, хотын захын хогийн цэгvvд, алтны уурхайн хаягдал шороон дээр байна. Тэд нvvрс ухаж, амиа зольж байна. ХЗХ-нуудад мєнгєє луйвардуулж байна.
Зурагтаар жирийн иргэн ярив. “Баян хоосны ялгаа туйлдаа хvрлээ. Траншейнаас цухуйж байгаа ядуусын толгой дээгvvр баячуудын хаанаас олсон, ямар хєрєнгєєр авсан нь мэдэгдэхгvй жийп дайрчих шахаад єнгєрч байна. Тэд ямар мєнгєєрєє араб адуу авч уралдуулаад, жийпээр байлаад байгааг ойлгохгvй юм. Биднийг хvн ч гэж тоохоо болилоо”
Yнэндээ баян хvнийг бурханчлан тахиж, ядуу хvнийг хялайн хардаг нийгэм бидний нvдэн дээр бvрэлдэж байна. Бид нэг ижил арьстан, адил vндэстэн байж єєр хоорондоо эрс тэс ялгаа бий болгож, баян хоосны туйл руу иргэдээ шахаж болохгvй.
Нэг тєгрєгийн ашиг унагах бизнес эрхэлж байгаагvй хvмvvс тєрд шургалж, тvнтийтлээ баяжиж байгааг олон нийт харсаар, бухимдсаар байна. Тєр хэт баячуудыг тєрvvлэх уурхай болж, шударга ёсыг баллуурдаж байна. Нєгєє талд нь нинжа болох, хог тvvх, траншейнд хоноглох хvмvvсийн тоо єдєр єдрєєр нэмэгдсээр…
Євєрхангай аймгийн Уянга суманд яг одоо 7000 нинжа байна. Зундаа 30 000 болдог гэж УИХ-ын гишvvн З.Энхболд дурдлаа. Албан ёсны бус тоогоор бол Монголд 100 000 нинжа байгаа ажээ. Дээр нь нvvрсчид, хог ухагчид 300 000 гаруй байгаа гэнэ. Хvн амын 40 хувь нь нэн ядуу гэсэн ангилалд багтаж байхад тэдний баялгийг цєлмєгч, тєрийг мєлжлєгтєє ашиглагч цагаан гартнууд нийт иргэдийн 6-7 хувийг л эзэлж байна.
МоАХ ардчилсан хувьсгалд олноо оройлон босохдоо тэгш эрх, тэгш боломжийн тєлєє зорьж, тэмцэж байсан. Гэтэл vр дvнг нь луйварчид завшчихжээ.
Олны хєрєнгєєр хайгаад, олоод, нєєцийг нь тогтоочихсон, улсаараа идээд ч барамгvй их баялгийг Yйлдвэр, худалдааны сайдын алба хашиж байсан нэгэн давуу боломжоо ашиглан хєнгєхєєн єєрийн болгочихсон, бусдад хишиг маягаар хувааж, тvгээж суух юм. Тvvнд бялдуучилсан хvмvvс “vндэстний хєрєнгєтєн” гэсэн цол, хаягийг духан дээр нь наав. Тvvний мєнгєєр пиар гэгчийг хийж байгаа хvмvvс “Yндэсний хєрєнгєтнvvд л та нарыг тэжээнэ” гэж сурталдана.
Нєгєєх “vндэсний хєрєнгєтнvvд” нь болохоор зєвхєн тєсвийн(бидний гэж болно) хєрєнгєєр хайгуул хийж, нєєц нь тогтоогдсон ордуудыг (Бороо Гоулд, Таван толгой г.м) гаднынхантай хувааж, цєлмєхєд мэргэшсэн хvмvvс. Хоёр сая хvний хєлс хєдєлмєрєєр бvтсэн зvйлийг албан тушаалаа ашиглан завшигчид. Ийм луйварчдыг vндэсний хєрєнгєтєн гэдэггvй юм.
Єєрийнхєє хєлс хvчийг урсган байж, ард олонд ажлын байр, цалин, амьжиргаа бий болгосон, ёстой л vндэстний хєрєнгєтєн гэхээр олон хvнийг би мэднэ. Гэтэл тэдний хэнийг ч ингэж цоллодоггvй. “Бизнесийнхэн аюултай, улс тєрєєс хол байлга” гэж ад шоо vзэх хэрнээ луйварчдад энэ эрхэм хаягийг ичих ч vгvй нааж байна. Єєрийнхєє хєлс, хvч, эрдэм оюунаар хєрєнгєжсєн хvнийг монголд хэн ч хялайж харахгvй нь лав.
Жирийн иргэнд ашигтай ордын лиценз авах тэгш эрх, тэгш боломж бий юу? Гарааны тэгш нєхцєлийг бvрдvvлэхээр чармайж байсан ардчиллагчдын хvслийг хэн завшив?
Авилга, хулгай дээрэм, бялдуучлал, луйвраар л эдийн засгийн давуу байдал, хангалуун амьдрал бvрдvvлдэг тийм систем рvv манай нийгэм хэдийнээ хальтран оржээ.
Яармагийн ядуу айлын хvv Бямбаа хичээлд явах замдаа єглєє ээлжнээс тарж байгаа ахтайгаа заавал уулзахгvй бол болохгvй. Учир нь тэр хоёр дундаа нэг цvнхтэй юм. Уутанд дэвтэр номоо хийж алхаж байгаад замын голд ахтайгаа уулзмагц цvнх рvv нь юvлнэ. Єрх толгойлсон ээж нь хоёр хvvхдийнхээ “итгэлийн мєнгєєр” л хоногийн хоолыг залгуулна.
Тєрєєр баяжигчийн хvv Тєрєє харин Хаммер жийпээр сургуульдаа хvргvvлж, цvнхээ хамгаалагчдаа бариулсан байх ба дургvй хvргэсэн багшийг гар утас гарган аавдаа ховлож, яамны сайдтай нь даруйхан ярьж, ажлаас нь халуулахыг шаардана. Сургалтын тєлбєр нь жилийн арван мянган доллар ажээ. Аав нь нуруугаа бєхийлгєх, хєлсєє дуслуулахыг vзэн ядах ба гар хурууны vзvvрээр газрын лицензийг наймаалдаг мэдэлтэн.
Сонгуулийн vед баячууд, ядуустай мєр зэрэгцэн сууж, сайхан аашлах, бэлэг тvгээх ба боломж гарвал тэвэрч аван, зургаа татуулж, “нялуурна”. Сонгогдсоны маргаашаас танихаа байж, орд єргєєнєєс нь холхон байлгахыг хамгаалагчиддаа захина. Яг л вьетнамд цагаан харууд ижилхэн эрхтэй тулалдаж байснаа нутагтаа ирээд нэгнийгээ vзэхээ байдаг шиг байгаа биз ?!
Дурын эмнэлэгт очоод л та тэгш бус байдлаас vvдсэн ялгавартай хандлагыг олж харна. Тєрийн мэдэл бvхий албанд ажиллаж буй хvнд сурталтныг хармагц эмч, ажилтнууд сандралдан, юу байгаагаараа vйлчлэн, тусгай єрєєнд хэвтvvлэх зэргээр хєл алдах ба ядмагхан нэгнийг “эм тариагаа, цагаан даавуутайгаа авчраад хонгилд хэвтвэл хэвт дээ” гэж тавлана. Цагаан, харуудыг ингэж ялгадаг байсан юм.
Тавь, жаран онд Америкийн нийгэм ийм байсан. Бид тийм байдалд байна. Америкийн харууд цуцалтгvй тэмцсээр тэгш бус байдлыг арилгаж чадсан, харин бид…?
БИД ЯАГААД ТЭМЦЭХГYЙ БАЙХ ЁСТОЙ ГЭЖ?
Арьсны vзлээр халхавчилсан нийгмийн тэгш бус байдлыг даван туулах нь бvтэшгvй мэт тєсєєлєгдєж байсан он жилvvдэд Мартин Лютер Кинг цуцалтгvй, тасралтгvй тэмцсээр харуудын амьдралын тєвшинг цагаануудынхтай тэнцvvлж чаджээ. Монголчууд бидэнд Кингийн vеийнхнээс илvv боломж, нєхцєл байхад юугаа хvлээгээд сууна вэ?
Бид хамтдаа vр хvvхдийнхээ болон эх орныхоо ирээдvйн тєлєє хариуцлага хvлээж байгаа. Ирээдvйн иргэдэд тэгш боломж, тэгш эрхийг нь хангасан нийгмийг бvрдvvлэхийн тєлєє одооноос тэмцэхгvй, єєрчлєхгvй бол болохгvй тєвшинд Монголын нийгэм тулж ирээд байна.
Биднийг “тэмцэнэ” гэхээр хvч хэрэглэх гэж байна, тєр эргvvлэх нь гэж мушгидаг, гvтгэдэг. Эсвэл “хэтэрхий даруухан цуглаан хийлээ” гэж шордоно. Хvч хэрэглэх нь хэзээ ч амжилт авчирдаггvй. Мартин Лютер Кинг хvч vл хэрэглэхийг уриалсаар, тэмцсээр єєрийн vндэстнийг боолчлолоос салгаж, аварч чаджээ. Тэр зогсолтгvй тэмцэж байсан. Хvлцэнгvй байх, бурууг тэвчих нь хvч хэрэглэхийг зєвшєєрснєєс єєрцгvй гэж тэр vзэж байлаа. Хvмvvст эрхийхээ тєлєє, аз жаргалынхаа тєлєє тэмцэхгvйгээр тэнгэрийн хишиг хvлээж суух хэрэггvйг ойлгуулсанд Кингийн гавъяа оршино. Хутга барьснаас, хууль барьсан нь хvчтэй гэж тэр vздэг байлаа.
Хар арьст оёдолчин Роза Паркс автобусанд цагаан арьстанд суудал тавьж єгєєгvйн улмаас баривчлагджээ. Кингийн удирдлага дор хар арьстнуудын нийгэмлэг Монтгомери хотын (Алабама муж) нийтийн тээврийг 382 хоног хааж зогсчээ. 382 хоног буюу 1 жил 1 сар шvv ! Yvний vр дvнд АНУ-ын Дээд Шvvх Алабама муж улсад нийтийн тээврээр зорчигчдыг арьсны єнгєєр ялгаварлаж байгааг Yндсэн хуулийн бус гэж vзсэн шийдвэр гаргаж, хар, цагаан хvмvvс ялгаагvй автобусанд зэрэгцэн явах болгосон байна.
Кингийн євєє нь арьсны vзэлт “Жоржиен” сонинг захиалахгvй, уншихгvй байхыг уриалж, даруй 6000 хvн тvvнийг дагаснаар уг сонин дампуурчээ. Арьсны vзэлтнvvд цуглардаг бааранд тэгш эрхийн тєлєє тэмцэгч харууд суулт хийжээ. Тэднийг зодож, чирч гулдарч, харааж зvхэж, занаж байсан ч, єєрсдийг нь “хvн” гэж vзэх хvртэл тэмцсээр ялсан юм. Цагаан арьстнуудын ухаарахыг хvлээгээд л суусан бол тэдэнд аз жаргал ирэх байсан уу? Тєрєєр баяжигсдын амыг хараад суувал бидэнд тэгш эрх ирэх vv?
Тєсвийн мєнгийг хvvдийлэгч - цєєнхийн эрх ашгийг хамгаалдаг тєр бидэнд хэрэгтэй юу? Тєрєєр хєлжигсдийг дэмждэг, сурталддаг сонин, ТВ-vvдийг дампууруулах, зориг, тэвчээр бидэнд байгаа болов уу?
Тєрєєр хєлжигсдийг огцортол нь гудамжинд жагсах чин сэтгэл бидэнд бий юу? Тєрийг баяжих хэрэгсэл болгогсод нэг л єдєр биднийг тэжээж, тэтгэнэ хэмээн найдаж, хvлээх vлдэв vv?
Эрхийнхээ тєлєє тэмцэх тvмэн арга байна. Yзэл бодлоо илэрхийлэн жагсах, цуглах, эсэргvvцлийн цуваа, аян, суулт, эдийн засгийн хориг арга хэмжээ г.м
Монголчууд бид нийгмийн тэгш бус байдал даамжрахыг цаашид харсаар, хvлцсээр суух ёстой гэж vv? Бид єєрчлєхгvй бол юмс єєрчлєгдєхvй.
Надаас МоАХ-ны жагсаал, цуглаан хэнд хэрэгтэй юм бэ гэж асуух хvмvvс гарч байсан. Бид хэн нэгнийг ялахыг хvсээгvй, єєрсдєдєє ашиг унагахыг бvр ч хvсээгvй. Бид ядуурлыг ялах, монголын нийгмийг цэвэршvvлэх, иргэдээ тэгш эрхтэй, чинээлэг байлгахыг л хvсч байгаа.
Зvгээр хараад суух нь харин хэнд хэрэгтэй юм бэ гэж асуумаар байна. Тєрєєр хєлжигсдийг зайлуулах тэмцлийн хажуугаар бид ядуурлын уг сурвалжийг устгах хэрэгтэй.
Тэгш бус байдал юунаас vvдэж байна вэ?
-Ядуурлаас
Ядуурлын уг vндэс нь юу юм бэ?
-Ажилгvйдэл
Ажилгvйдэл яагаад ихсэв?
-Тєрийн бодлого зохицуулалт алга
Монгол хvнээр хийлгэх ажил огт байхгvй юм уу гэхээр хятадаас жил бvрийн хавар хэдэн мянгаараа орж ирэх хар ажилчид хаана ажиллаад байгаа юм гэж асуух хэрэг гарна.
Ажлын байр хангалттай байгаа, тєрийн бодлого, иргэдийн шахалт л байхгvй байна. УИХ дахь АН-ын зєвлєл НЄАТ, аж ахуйн нэгжийн орлогын татварын хамтаар нийгмийн даатгалын шимтгэлийг 10 хувь болгож бууруулах санаачилга гаргасан нь ажлын байрыг тогтвортой нэмэгдvvлэх бодлого байсан юм. Харамсалтай нь МАХН-ын бvлэг уг саналыг унагасан билээ.
Ажил олгогч бий болгосон ажлын байрныхаа тєлєє 18 хувийн шимтгэл тєлдєг байсан цагт хэчнээн ч удаа ажлын байр нэмэгдvvлэх жил зарлаад бvтэхгvй. Хvчээр бий болгосон ажлын байр нь тогтвортой байж чаддаггvй юм. Энэ бол ёстой л сонгуулийн ємнєх шоу болоод дуусах хэрэг.
Тєр ажил олгогчдод нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нь бууруулж єгєхийн зэрэгцээ нийт ажиллагсдын 80-аас доошгvй хувийг зєвхєн монгол ажилчдаар бvрдvvлдэг байхыг хуульчилж єгєх цаг нэгэнт болжээ. Ингэж байж гадаадаас хар ажилчин импортлохыг хязгаарлана. Єндєр мэдлэг, чадвар, мэргэшил шаардсан ажлыг гаднынхнаар хийлгэлгvй л яахав. Єрлєгчин, цахилгаанчин, мужааныг бол дотооддоо долоо хоног олигтойхон сургаад л бэлтгэчихэж болно.
Тєрєєс хууль, эрх зvйн шахалт vзvvлэхгvй бол мэргэшсэн ажилтан бэлтгэх сонирхол аж ахуйн нэгжvvдэд алга байсаар л байх болно. Ажилтан бэлтгэх, сургахад зориулсан зардлыг нь урамшуулах, хєхиvлэх механизм бодож олох хэрэгтэй болжээ.
Ингэхгvй бол бvтээн босголтод зориулж байгаа бидний асар их хєрєнгийн vр шимийг тендер нэрээр эрх мэдэлтнvvд гаднынхантай завшсаар, монгол хvн гудамж метрлэж, хог тvvсээр, нийгэм баян ядуугийн туйл руугаа ялгаран шахагдсаар байх нь дамжиггvй.
Бичвэрийнхээ тєгсгєлд Мартин Лютер Кинг хэмээх энэ алдарт хvний vгийг монгол хєрсєнд шилжvvлэн илэрхийлбэл “Нэг сайхан єдєр ард тvмэн маань бvх хvмvvс тэгш эрхтэйгээр бvтээгдсэнийг ойлгож, єєрсдийнхєє тєлєє тэмцэх, зvтгэх цаг ирээсэй. Монголчууд ижил тэгш нєхцєлд, тэнvvн жаргалтай амьдрах цагийг vзэхсэн”.
I HAVE A DREAM
Мартин Лютер Кинг хэмээх домогт тэмцэгчийн тухай єгvvлсэн баримтат киног саяхан vзлээ. Тэгш эрх, шударга ёсны тєлєєх тэмцлийнхээ ид vед Авраам Линкольны дурсгалын цогцолборын шатан дээр тvvний хэлсэн vг эрхгvй нэгийг бодогдуулав. “Надад ийм нэг мєрєєдєл байдаг юм. Нэг сайхан єдєр бvх хар, цагаан хvмvvс тэгш эрхтэйгээр бvтээгдсэнийг ойлгож, сэрэх цаг ирээсэй” гэж тэр хэлсэн.Мартин Лютер Кинг хар, цагаан хvvхдvvд хамтдаа ном vзэж, хар, цагаан хvмvvс хамтдаа ресторанд хооллож, хамтдаа тэгш амьдрах нийгмийг мєрєєдєж байлаа. Тэрээр хар, цагаан хvмvvс Вьетнамын дайны талбарт тэгш эрхтэйгээр, мєр зэрэгцэн тулалдаж байснаа эх орондоо ирмэгц цагаан нь харыгаа vзэж чадахаа больчихдогийг ойлгодоггvй, хvлээн зєвшєєрдєггvй байв. Тэр цагт Америк нийгмийн ёроолд харууд байж, хамгийн vгээгvй ядуу, боловсролгvй хэсгийнхнийг тєлєєлж байлаа.
Америкийн улс тєр судлаач Питер Драйпер “Хvн тєрєлхтний эдийн засгийн тvvхэнд америкийн негрvvд шиг 30 жилийн дотор амьжиргааны тєвшнєє эрс дээшлvvлсэн vндэстний бvлэг байдаггvй” гэж бичээд vvнд Мартин Лютер Кингийн зорьж, тэмцэж байсан, амиараа бvрдvvлж єгсєн тэгш эрх, тэгш боломж чухал vvрэгтэйг дурджээ. Тэгш эрх нь тэгш боломжийг бvрдvvлж, тэгш боломж нь тэгш vр дvнд хvргэнэ.
Нийгэм тэгш бус боломжит бvлэглэлvvдэд хуваагдах, баян хоосны ялгаа улам ихсэх зvг рvvгээ явах нь сєргєлдєєн, бухимдал, дайсагнал мєргєлдєєнийг бий болгохоос єєр зvйлийг нийгэмд єгєхгvй. Харьцангуй тэгш байдлаас єєр нийгэмд амар амгалан, аз жаргалыг авчрах зvйл алга.
Тэгш эрхийг коммунистууд шиг хvчээр тулгаж, хавтгайруулж, хуурмаг зvйл болгож бас болохгvй. Тунг нь тааруулаагvй эм хор болох нь их.
Америкийн нийгэмд тэгш бус байдал ноёлж байсан тэр он жилvvдэд тэмцэл хєдєлгєєн, жагсаал цуглаан, нийтийн эсэргvvцэл, ажил хаялт тасардаггvй байж. Єнєєдєр Монголд яг ийм дvр зураг харагдаж байна.
МОНГОЛЫН ХАРУУД БА ЦАГААНУУД
Єнєєдєр Монголын нийгэмд 1960-1970 оны Америкийн нийгмийг санагдуулам зvйл олон байна. Хэт баян цєєнх ба vгээгvй хоосон олонхи гэсэн хоёр туйл руу монголын нийгэм ялгарчээ.
Хаа байна, тэр хар арьстан? гэж асуух хvн байвал би хариулъя. Траншейнд байна, хотын захын хогийн цэгvvд, алтны уурхайн хаягдал шороон дээр байна. Тэд нvvрс ухаж, амиа зольж байна. ХЗХ-нуудад мєнгєє луйвардуулж байна.
Зурагтаар жирийн иргэн ярив. “Баян хоосны ялгаа туйлдаа хvрлээ. Траншейнаас цухуйж байгаа ядуусын толгой дээгvvр баячуудын хаанаас олсон, ямар хєрєнгєєр авсан нь мэдэгдэхгvй жийп дайрчих шахаад єнгєрч байна. Тэд ямар мєнгєєрєє араб адуу авч уралдуулаад, жийпээр байлаад байгааг ойлгохгvй юм. Биднийг хvн ч гэж тоохоо болилоо”
Yнэндээ баян хvнийг бурханчлан тахиж, ядуу хvнийг хялайн хардаг нийгэм бидний нvдэн дээр бvрэлдэж байна. Бид нэг ижил арьстан, адил vндэстэн байж єєр хоорондоо эрс тэс ялгаа бий болгож, баян хоосны туйл руу иргэдээ шахаж болохгvй.
Нэг тєгрєгийн ашиг унагах бизнес эрхэлж байгаагvй хvмvvс тєрд шургалж, тvнтийтлээ баяжиж байгааг олон нийт харсаар, бухимдсаар байна. Тєр хэт баячуудыг тєрvvлэх уурхай болж, шударга ёсыг баллуурдаж байна. Нєгєє талд нь нинжа болох, хог тvvх, траншейнд хоноглох хvмvvсийн тоо єдєр єдрєєр нэмэгдсээр…
Євєрхангай аймгийн Уянга суманд яг одоо 7000 нинжа байна. Зундаа 30 000 болдог гэж УИХ-ын гишvvн З.Энхболд дурдлаа. Албан ёсны бус тоогоор бол Монголд 100 000 нинжа байгаа ажээ. Дээр нь нvvрсчид, хог ухагчид 300 000 гаруй байгаа гэнэ. Хvн амын 40 хувь нь нэн ядуу гэсэн ангилалд багтаж байхад тэдний баялгийг цєлмєгч, тєрийг мєлжлєгтєє ашиглагч цагаан гартнууд нийт иргэдийн 6-7 хувийг л эзэлж байна.
МоАХ ардчилсан хувьсгалд олноо оройлон босохдоо тэгш эрх, тэгш боломжийн тєлєє зорьж, тэмцэж байсан. Гэтэл vр дvнг нь луйварчид завшчихжээ.
Олны хєрєнгєєр хайгаад, олоод, нєєцийг нь тогтоочихсон, улсаараа идээд ч барамгvй их баялгийг Yйлдвэр, худалдааны сайдын алба хашиж байсан нэгэн давуу боломжоо ашиглан хєнгєхєєн єєрийн болгочихсон, бусдад хишиг маягаар хувааж, тvгээж суух юм. Тvvнд бялдуучилсан хvмvvс “vндэстний хєрєнгєтєн” гэсэн цол, хаягийг духан дээр нь наав. Тvvний мєнгєєр пиар гэгчийг хийж байгаа хvмvvс “Yндэсний хєрєнгєтнvvд л та нарыг тэжээнэ” гэж сурталдана.
Нєгєєх “vндэсний хєрєнгєтнvvд” нь болохоор зєвхєн тєсвийн(бидний гэж болно) хєрєнгєєр хайгуул хийж, нєєц нь тогтоогдсон ордуудыг (Бороо Гоулд, Таван толгой г.м) гаднынхантай хувааж, цєлмєхєд мэргэшсэн хvмvvс. Хоёр сая хvний хєлс хєдєлмєрєєр бvтсэн зvйлийг албан тушаалаа ашиглан завшигчид. Ийм луйварчдыг vндэсний хєрєнгєтєн гэдэггvй юм.
Єєрийнхєє хєлс хvчийг урсган байж, ард олонд ажлын байр, цалин, амьжиргаа бий болгосон, ёстой л vндэстний хєрєнгєтєн гэхээр олон хvнийг би мэднэ. Гэтэл тэдний хэнийг ч ингэж цоллодоггvй. “Бизнесийнхэн аюултай, улс тєрєєс хол байлга” гэж ад шоо vзэх хэрнээ луйварчдад энэ эрхэм хаягийг ичих ч vгvй нааж байна. Єєрийнхєє хєлс, хvч, эрдэм оюунаар хєрєнгєжсєн хvнийг монголд хэн ч хялайж харахгvй нь лав.
Жирийн иргэнд ашигтай ордын лиценз авах тэгш эрх, тэгш боломж бий юу? Гарааны тэгш нєхцєлийг бvрдvvлэхээр чармайж байсан ардчиллагчдын хvслийг хэн завшив?
Авилга, хулгай дээрэм, бялдуучлал, луйвраар л эдийн засгийн давуу байдал, хангалуун амьдрал бvрдvvлдэг тийм систем рvv манай нийгэм хэдийнээ хальтран оржээ.
Яармагийн ядуу айлын хvv Бямбаа хичээлд явах замдаа єглєє ээлжнээс тарж байгаа ахтайгаа заавал уулзахгvй бол болохгvй. Учир нь тэр хоёр дундаа нэг цvнхтэй юм. Уутанд дэвтэр номоо хийж алхаж байгаад замын голд ахтайгаа уулзмагц цvнх рvv нь юvлнэ. Єрх толгойлсон ээж нь хоёр хvvхдийнхээ “итгэлийн мєнгєєр” л хоногийн хоолыг залгуулна.
Тєрєєр баяжигчийн хvv Тєрєє харин Хаммер жийпээр сургуульдаа хvргvvлж, цvнхээ хамгаалагчдаа бариулсан байх ба дургvй хvргэсэн багшийг гар утас гарган аавдаа ховлож, яамны сайдтай нь даруйхан ярьж, ажлаас нь халуулахыг шаардана. Сургалтын тєлбєр нь жилийн арван мянган доллар ажээ. Аав нь нуруугаа бєхийлгєх, хєлсєє дуслуулахыг vзэн ядах ба гар хурууны vзvvрээр газрын лицензийг наймаалдаг мэдэлтэн.
Сонгуулийн vед баячууд, ядуустай мєр зэрэгцэн сууж, сайхан аашлах, бэлэг тvгээх ба боломж гарвал тэвэрч аван, зургаа татуулж, “нялуурна”. Сонгогдсоны маргаашаас танихаа байж, орд єргєєнєєс нь холхон байлгахыг хамгаалагчиддаа захина. Яг л вьетнамд цагаан харууд ижилхэн эрхтэй тулалдаж байснаа нутагтаа ирээд нэгнийгээ vзэхээ байдаг шиг байгаа биз ?!
Дурын эмнэлэгт очоод л та тэгш бус байдлаас vvдсэн ялгавартай хандлагыг олж харна. Тєрийн мэдэл бvхий албанд ажиллаж буй хvнд сурталтныг хармагц эмч, ажилтнууд сандралдан, юу байгаагаараа vйлчлэн, тусгай єрєєнд хэвтvvлэх зэргээр хєл алдах ба ядмагхан нэгнийг “эм тариагаа, цагаан даавуутайгаа авчраад хонгилд хэвтвэл хэвт дээ” гэж тавлана. Цагаан, харуудыг ингэж ялгадаг байсан юм.
Тавь, жаран онд Америкийн нийгэм ийм байсан. Бид тийм байдалд байна. Америкийн харууд цуцалтгvй тэмцсээр тэгш бус байдлыг арилгаж чадсан, харин бид…?
БИД ЯАГААД ТЭМЦЭХГYЙ БАЙХ ЁСТОЙ ГЭЖ?
Арьсны vзлээр халхавчилсан нийгмийн тэгш бус байдлыг даван туулах нь бvтэшгvй мэт тєсєєлєгдєж байсан он жилvvдэд Мартин Лютер Кинг цуцалтгvй, тасралтгvй тэмцсээр харуудын амьдралын тєвшинг цагаануудынхтай тэнцvvлж чаджээ. Монголчууд бидэнд Кингийн vеийнхнээс илvv боломж, нєхцєл байхад юугаа хvлээгээд сууна вэ?
Бид хамтдаа vр хvvхдийнхээ болон эх орныхоо ирээдvйн тєлєє хариуцлага хvлээж байгаа. Ирээдvйн иргэдэд тэгш боломж, тэгш эрхийг нь хангасан нийгмийг бvрдvvлэхийн тєлєє одооноос тэмцэхгvй, єєрчлєхгvй бол болохгvй тєвшинд Монголын нийгэм тулж ирээд байна.
Биднийг “тэмцэнэ” гэхээр хvч хэрэглэх гэж байна, тєр эргvvлэх нь гэж мушгидаг, гvтгэдэг. Эсвэл “хэтэрхий даруухан цуглаан хийлээ” гэж шордоно. Хvч хэрэглэх нь хэзээ ч амжилт авчирдаггvй. Мартин Лютер Кинг хvч vл хэрэглэхийг уриалсаар, тэмцсээр єєрийн vндэстнийг боолчлолоос салгаж, аварч чаджээ. Тэр зогсолтгvй тэмцэж байсан. Хvлцэнгvй байх, бурууг тэвчих нь хvч хэрэглэхийг зєвшєєрснєєс єєрцгvй гэж тэр vзэж байлаа. Хvмvvст эрхийхээ тєлєє, аз жаргалынхаа тєлєє тэмцэхгvйгээр тэнгэрийн хишиг хvлээж суух хэрэггvйг ойлгуулсанд Кингийн гавъяа оршино. Хутга барьснаас, хууль барьсан нь хvчтэй гэж тэр vздэг байлаа.
Хар арьст оёдолчин Роза Паркс автобусанд цагаан арьстанд суудал тавьж єгєєгvйн улмаас баривчлагджээ. Кингийн удирдлага дор хар арьстнуудын нийгэмлэг Монтгомери хотын (Алабама муж) нийтийн тээврийг 382 хоног хааж зогсчээ. 382 хоног буюу 1 жил 1 сар шvv ! Yvний vр дvнд АНУ-ын Дээд Шvvх Алабама муж улсад нийтийн тээврээр зорчигчдыг арьсны єнгєєр ялгаварлаж байгааг Yндсэн хуулийн бус гэж vзсэн шийдвэр гаргаж, хар, цагаан хvмvvс ялгаагvй автобусанд зэрэгцэн явах болгосон байна.
Кингийн євєє нь арьсны vзэлт “Жоржиен” сонинг захиалахгvй, уншихгvй байхыг уриалж, даруй 6000 хvн тvvнийг дагаснаар уг сонин дампуурчээ. Арьсны vзэлтнvvд цуглардаг бааранд тэгш эрхийн тєлєє тэмцэгч харууд суулт хийжээ. Тэднийг зодож, чирч гулдарч, харааж зvхэж, занаж байсан ч, єєрсдийг нь “хvн” гэж vзэх хvртэл тэмцсээр ялсан юм. Цагаан арьстнуудын ухаарахыг хvлээгээд л суусан бол тэдэнд аз жаргал ирэх байсан уу? Тєрєєр баяжигсдын амыг хараад суувал бидэнд тэгш эрх ирэх vv?
Тєсвийн мєнгийг хvvдийлэгч - цєєнхийн эрх ашгийг хамгаалдаг тєр бидэнд хэрэгтэй юу? Тєрєєр хєлжигсдийг дэмждэг, сурталддаг сонин, ТВ-vvдийг дампууруулах, зориг, тэвчээр бидэнд байгаа болов уу?
Тєрєєр хєлжигсдийг огцортол нь гудамжинд жагсах чин сэтгэл бидэнд бий юу? Тєрийг баяжих хэрэгсэл болгогсод нэг л єдєр биднийг тэжээж, тэтгэнэ хэмээн найдаж, хvлээх vлдэв vv?
Эрхийнхээ тєлєє тэмцэх тvмэн арга байна. Yзэл бодлоо илэрхийлэн жагсах, цуглах, эсэргvvцлийн цуваа, аян, суулт, эдийн засгийн хориг арга хэмжээ г.м
Монголчууд бид нийгмийн тэгш бус байдал даамжрахыг цаашид харсаар, хvлцсээр суух ёстой гэж vv? Бид єєрчлєхгvй бол юмс єєрчлєгдєхvй.
Надаас МоАХ-ны жагсаал, цуглаан хэнд хэрэгтэй юм бэ гэж асуух хvмvvс гарч байсан. Бид хэн нэгнийг ялахыг хvсээгvй, єєрсдєдєє ашиг унагахыг бvр ч хvсээгvй. Бид ядуурлыг ялах, монголын нийгмийг цэвэршvvлэх, иргэдээ тэгш эрхтэй, чинээлэг байлгахыг л хvсч байгаа.
Зvгээр хараад суух нь харин хэнд хэрэгтэй юм бэ гэж асуумаар байна. Тєрєєр хєлжигсдийг зайлуулах тэмцлийн хажуугаар бид ядуурлын уг сурвалжийг устгах хэрэгтэй.
Тэгш бус байдал юунаас vvдэж байна вэ?
-Ядуурлаас
Ядуурлын уг vндэс нь юу юм бэ?
-Ажилгvйдэл
Ажилгvйдэл яагаад ихсэв?
-Тєрийн бодлого зохицуулалт алга
Монгол хvнээр хийлгэх ажил огт байхгvй юм уу гэхээр хятадаас жил бvрийн хавар хэдэн мянгаараа орж ирэх хар ажилчид хаана ажиллаад байгаа юм гэж асуух хэрэг гарна.
Ажлын байр хангалттай байгаа, тєрийн бодлого, иргэдийн шахалт л байхгvй байна. УИХ дахь АН-ын зєвлєл НЄАТ, аж ахуйн нэгжийн орлогын татварын хамтаар нийгмийн даатгалын шимтгэлийг 10 хувь болгож бууруулах санаачилга гаргасан нь ажлын байрыг тогтвортой нэмэгдvvлэх бодлого байсан юм. Харамсалтай нь МАХН-ын бvлэг уг саналыг унагасан билээ.
Ажил олгогч бий болгосон ажлын байрныхаа тєлєє 18 хувийн шимтгэл тєлдєг байсан цагт хэчнээн ч удаа ажлын байр нэмэгдvvлэх жил зарлаад бvтэхгvй. Хvчээр бий болгосон ажлын байр нь тогтвортой байж чаддаггvй юм. Энэ бол ёстой л сонгуулийн ємнєх шоу болоод дуусах хэрэг.
Тєр ажил олгогчдод нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нь бууруулж єгєхийн зэрэгцээ нийт ажиллагсдын 80-аас доошгvй хувийг зєвхєн монгол ажилчдаар бvрдvvлдэг байхыг хуульчилж єгєх цаг нэгэнт болжээ. Ингэж байж гадаадаас хар ажилчин импортлохыг хязгаарлана. Єндєр мэдлэг, чадвар, мэргэшил шаардсан ажлыг гаднынхнаар хийлгэлгvй л яахав. Єрлєгчин, цахилгаанчин, мужааныг бол дотооддоо долоо хоног олигтойхон сургаад л бэлтгэчихэж болно.
Тєрєєс хууль, эрх зvйн шахалт vзvvлэхгvй бол мэргэшсэн ажилтан бэлтгэх сонирхол аж ахуйн нэгжvvдэд алга байсаар л байх болно. Ажилтан бэлтгэх, сургахад зориулсан зардлыг нь урамшуулах, хєхиvлэх механизм бодож олох хэрэгтэй болжээ.
Ингэхгvй бол бvтээн босголтод зориулж байгаа бидний асар их хєрєнгийн vр шимийг тендер нэрээр эрх мэдэлтнvvд гаднынхантай завшсаар, монгол хvн гудамж метрлэж, хог тvvсээр, нийгэм баян ядуугийн туйл руугаа ялгаран шахагдсаар байх нь дамжиггvй.
Бичвэрийнхээ тєгсгєлд Мартин Лютер Кинг хэмээх энэ алдарт хvний vгийг монгол хєрсєнд шилжvvлэн илэрхийлбэл “Нэг сайхан єдєр ард тvмэн маань бvх хvмvvс тэгш эрхтэйгээр бvтээгдсэнийг ойлгож, єєрсдийнхєє тєлєє тэмцэх, зvтгэх цаг ирээсэй. Монголчууд ижил тэгш нєхцєлд, тэнvvн жаргалтай амьдрах цагийг vзэхсэн”.
Сэтгэгдэлүүд: